KULTURA ROSYJSKIEGO BIZNESU  

2.1. CHARAKTER NARODOWY ROSJAN

Dla każdej grupy etnicznej można wskazać pewne bardzo charakterystyczne cechy kulturowe i osobowościowe, których nosicielami jest większość danej zbiorowości. Każdy naród czy cywilizacja posiada swój syndrom etniczny, czyli typowy dla nich zespół wartości, postaw i wzorów postępowania.
Powołując się na różne źródła historyczne i literackie Edmund Lewandowski wyróżnia liczne cechy charakterologiczne Rosjan Bibliografia. 5. Poniżej dokonano próby ich wymiany, uzupełniając dodatkowo w źródła bibliograficzne, które je potwierdzają.
I tak Rosjanie:
- Są labilni, zmienni, niestali w uczuciach i zachowaniach, żądni mocnych wrażeń, nie mają umiaru, łatwo przechodzą z jednej skrajności w drugą Bibliografia. 6. Skłonności anarchiczne przeplatają z despotyzmem i biurokratyzmem, szowinizm z tolerancją i kosmopolityzmem Bibliografia. 7; Astolphe de Custine doszedł do wniosku, że to najłagodniejsze z dzikich bestii, że są znakomitymi aktorami życiowymi, że mają dużo słowiańskiego wdzięku i wrodzoną chęć podobania się, popisywania Bibliografia. 8,
- Potrafią cierpieć, nie tylko znoszą cierpienie, lecz nawet je cenią, szanują, rozkoszują się nim Bibliografia. 9; Fiodor Dostojewski sądził, że zgodnie z prawosławnym punktem widzenia szczęścia nie daje dobrobyt, lecz osiągamy je przez cierpienie Bibliografia. 10,
- Mają silne poczucie winy i skruchy, wyrażają również chęć odpokutowania; Lew Tołstoj uważał, że jest to uczucie specyficznie rosyjskie Bibliografia. 11,
- Są marzycielami, ludźmi zagłębionymi w sobie, kontemplującymi świat, czekającymi na cuda, podarki, bajki Bibliografia. 12, szukają rzeczy niezwykłych, podniecających, lepszego świata z nieba, lubią bezinteresownie kłamać, upoetyczniać prozę życia, oraz uwznioślić rzeczywistość Bibliografia. 13,
- Są ideowi, ale w takim stopniu, że nie mogą uwolnić się od ideologii,
- Zachowują się irracjonalnie Bibliografia. 14, wielbią przeszłość, nie lubią teraźniejszości, wolą wspominać niż żyć, trwonią kapitał, łatwo wydają pieniądze Bibliografia. 15,
- Brakuje im metodyczności i pilności w pracy, nie są zbyt pracowici, często liczą na cud, lubią kombinować, wolą myśleć i mówić o pracy niż pracować Bibliografia. 16; Lenin zwrócił uwagę, że naród ten jest najmniej kulturalny i najgorzej pracuje ze wszystkich społeczeństw kapitalistycznych Bibliografia. 17,
- Pod maską ironii chowają usposobienie melancholijne Bibliografia. 18, wielcy panowie skrywają swoje smutki w pijaństwie hałaśliwym, a ludzie prości w milkliwym Bibliografia. 19.

Bardzo ciekawe (choć nie pozbawione pewnej tendencyjności) podejście "cywilizacyjne" do narodowej specyfiki kultury Rosyjskiej, przedstawia drugi polski autor - Kazimierz Janusz. Autor nazywa istniejący w Rosji zespół cywilizacji, cywilizacją turańsko-bizantyjską. Poniżej wymieniono niektóre cechy cywilizacji turańsko-bizantyjskiej przedstawione w pracy K. Janusza Bibliografia. 20:
- W cywilizacji tej, sfera życia publicznego charakteryzuje się betycznością. Moralność tego życia, podporządkowana jest względom polityki, i to tak dalece, że po prostu nie istnieje. Właśnie dlatego, mówienie prawdy w życiu publicznym sprawia tu wrażenie, jakby miało służyć, tym łatwiejszemu posługiwaniu się później nieprawdą. Dlatego też, sprawowanie władzy politycznej, polega tu na mechanicznym, fizycznym (nie moralnym) "powodowaniu" innymi. Sytuacja ta, nie oznacza bynajmniej, że sfera życia publicznego, nie powołuje się na żadne siły duchowe. Przeciwnie: zawsze powołuje się na jakieś ideologie religijne lub świeckie. Ideologie te jednak nie mogą przeciwstawiać się siłom fizycznym: władzy i państwu. I nie tylko. Muszą tym siłom służyć.
- Istniejąca w cywilizacji turańsko-bizantyjskiej przewaga sił fizycznych, materialnych nad moralnymi sprawia, że cele tej cywilizacji są materialne i ekonomiczne. Nie jest to jednak ekonomizm "kapitalistyczny" - zachodni, posiadający ambicję tworzenia dóbr i organizacji produkcji. Oparty na wzorcach mongolsko-tatarskich, ekonomizm turańsko-bizantyjski, stawia na konsumowanie dóbr, których przy użyciu siły pozbawia się - lub w jakiejś perspektywie ma się nadzieję pozbawić innych.
- Cywilizacja ta, uformowała typ człowieka o mentalności wierno-poddańczej, żyjącego w nieświadomości swych praw - i to nie tylko jakiś praw wyszukanych, lecz nawet najbardziej elementarnych, ludzkich. Interesujące jest, że człowiek ten nie tylko toleruje silną i brutalną władzę, ale wręcz takiej władzy pragnie, gdyż właśnie ona wzbudza w nim szczegółowy szacunek.
- Społeczności cywilizacji turańsko-bizantyjskiej (w odróżnieniu od zachodnich) nie posiadają zdolności bezpośredniego emanowania norm i instytucji regulujących ich życie. Emanuje ona w swoisty sposób tylko na autorytety polityczne, te zaś dopiero tworzą - oczywiście samowolnie - wszelkie normy po to, by je narzucić społeczeństwu w drodze siły. Nawet jeśli istnieje jakieś ciało "przedstawicielskie", pełni ono jedynie rolę maski autokratyzmu.
- W układzie: państwo-społeczeństwo, dominuje tu bezwzględnie państwo. W tej sytuacji, społeczeństwo wobec spraw państwa i w ogóle życia publicznego, wykazuje jakby apatię: ani niczego gorąco nie pragnie, ani niczemu się nie przeciwstawia. Mamy tu więc do czynienia z klasycznym przykładem społeczeństwa, będącego instrumentem w ręku państwa oraz - z drugiej strony państwa poza społeczeństwem. Z tych przyczyn, dokonujące się w państwie zmiany polityczne, wynikają nie ze wzajemnego ścierania się istniejących w społeczeństwie nurtów (bo ich nie ma), lecz są wynikiem różnych manipulacji, a często intryg, odbywających się w wąskim kręgu wtajemniczonych. Istnienie państwa poza społeczeństwem, nie oznacza oczywiście, nieobecności tego państwa w społeczeństwie. Przeciwnie, społeczeństwo przeniknięte jest przez państwo na wskroś. Poprzez swój rozbudowany aparat, państwo wnika tu dosłownie w każdy zakamarek życia.
- W społeczeństwach cywilizacji zachodniej, przywódca polityczny będąc pierwszym obywatelem - pozostaje jednakże obywatelem. Znaczy to, że między nim a innymi obywatelami, nie ma zasadniczego dystansu. Istniejąca tu różnica jest, można by powiedzieć, ilościowa. W cywilizacji turańsko-bizantyjskiej, pojęcie "obywatel" jest nieznane. Dlatego różnica między rządzącym i rządzonym jest zasadnicza, jakościowa.
- Następna cechą tej cywilizacji, to skłonność do militaryzacji społeczeństwa.
- Cywilizacja turańsko-bizantyjska wykazuje silną skłonność do ekspansji zaborczej.
- Prawo publiczne jest rozszerzonym na życie publiczne, prywatnym prawem panujących. Władcy zachowują się tak, jakby byli właścicielami życia i mienia poddanych, czy właścicielami państwa wraz ze wszystkimi jego funkcjami w zakresie polityki wewnętrznej, zagranicznej, z jego racjami stanu itp
- Podobnie jak w cywilizacji bizantyjskiej, również tu, w dziedzinie życia publicznego, nie pojmuje się i nie toleruje różnorodności, a pod pojęciem jedności rozumie się jednorodność.
- Nauka jest niedoceniana lub nie istnieje, z wyjątkiem tej, która służy bezpośrednio potrzebom armii czy władzy lub jest przytłoczona, przez czynnik polityczno-ideologiczny
- Istotną cechą cywilizacji turańsko-bizantyjskiej jest motyw gromadności. Wiele elementów tego motywu, przedostało się do Rosji z cywilizacji, których ludy prowadziły życie jakby olbrzymich ludzkich stad. Motyw ten jest również rodzimą cechą Słowian wschodnich.
- Ogromną wagę przywiązuje się w cywilizacji turańsko-bizantyjskiej do form zewnętrznych. Dotyczy to różnych dziedzin życia, począwszy od ideologii (również religii), poprzez politykę, skończywszy na obyczajach życia prywatnego.

Studiując badania rosyjskich kulturologów, znajdujemy liczne potwierdzenia powyższych stereotypów mentalności narodowej Rosjan. Na szczególną uwagę zasługują tu prace N.O. Łosskiego, N.A Bjerdjajewa, T.A. Bernsztama, W.N. Toporowa, E. Maksimowej i S.W. Sperańskiego, w których można doszukać się również cech charakterologicznych, nie wymienionych w cytowanych wcześniej opracowaniach, i które wydają się ważne dla analizy kształtowania się kultury rosyjskiej przedsiębiorczości.
I tak N.A. Bierdiajew Bibliografia. 21 pisał, że "na kształtowanie się duszy rosyjskiej wpływały dwa przeciwstawne czynniki: pogański żywioł i zakonniczy ascetyzm prawosławia. W zachowaniu Rosjan można dostrzec przeciwstawne cechy charakteru: skłonność do przemocy i dobroci, indywidualizm i pozbawiony indywidualności kolektywizm, pobożność i bezbożność, pokorę i bezczelność, skłonność do niewolnictwa i buntowniczą chęć swobody."
Charakterystyczne sprzeczności w rosyjskim narodowym charakterze dostrzegali również - N.O. Łosski Bibliografia. 22, T.A. Bernsztam Bibliografia. 23 i wielu innych rosyjskich autorów. Objaśnienie tego zjawiska znajdujemy u T.A. Bernsztama, który zauważył u Słowian konsekwentne przestrzeganie pewnych tradycji, odnoszących się do sezonowo-kalendarzowego czasu, płci i wieku. Dni dzieliły się bardzo ściśle: na świąteczne i powszednie. Głównym elementem powszednich dni była zawsze praca. W dni świąteczne odbywała się staro-pogańska zabawa, wzbogacana prawosławnymi świętami. Wstrzemięźliwość, skromność i troska o chleb powszedni, były postrzegane bardzo pozytywnie, ale tylko w dni powszednie i odwrotnie - cechy to były grzechem w święta, w czasie których, zachęcano do długotrwałego pijaństwa i zamroczenia alkoholowego, obfitego jedzenia oraz wzajemnego "ugaszczania się".
Jak pisał W.N. Toporow Bibliografia. 24 "u Słowian każde święto - to dług przed Bogiem, ponieważ przedstawia ono sobą pusty czas, odpowiadający takiemu stanowi duszy, jakoby czas zatrzymał się". Zamroczenie alkoholowe symbolizowało stan śmierci i w ten sposób Słowianie przygotowywali się na spotkanie z rzeczywistą śmiercią, bez strachu. Badacze charakteru narodowego Rosjan, zawsze podkreślali brak strachu przed śmiercią w połączeniu z niską wartością życia ludzkiego. Podczas świąt bardzo dobrze traktowano żebraków, których dopuszczano do stołu nawet w pierwszej kolejności.
Umiłowanie do żebraków, jako cechę charakterystyczną dla Rosjan, podkreśla wiele rosyjskich historyków. Jak stwierdzają E. Maksimowa i S.W. Sperański Bibliografia. 25, dobroczynność na Rusi była związana głównie ze strachem przed sądem ostatecznym.
Jednym z najbardziej zadziwiających stereotypów zachowania Rosjan, według opinii A.P. Szczapowa Bibliografia. 26, "jest zdolność przyswajania sobie wszelkich możliwych cech charakteru innych narodowości, a także wszystkiego tego, co odbierają zmysły organizmu człowieka. To, co Rosjanie zobaczą, to i zrobią". Autor objaśnia taką właściwość postrzeganiem zmysłowo-wzrokowym świata, działaniem na podstawie intuicji, a nie logicznego myślenia w pojęciu zachodniej kultury. Zwraca on również uwagę, na inną lecz ściśle związaną z poprzednią ważną cechę narodową Rosjan - tradycjonalizm myślenia: "myślą i żyją tak, jak za dawnych czasów". Objaśnia to następująco: "Uczuciowo-wzrokowe postrzeganie świata rozwijało pamięć. W pamięci przechowywały się legendy, przesądy, przysłowia, rutynowe zachowania i obyczaje. Pamięć zamieniała wiedzę i mądrość i była najwyższym kryterium wszystkich umysłowych i ekonomicznych pojęć i przekonań. Ona zamieniała wszystkie racjonalne i naukowe postawy na stare przyzwyczajenia. Inni autorzy tą cechę tłumaczyli faktem, że wszelkie zło zwykle przychodziło w Rosji nagle, z znienacka, dobro natomiast było niejako procesem stopniowym. Wszelkie zmiany więc utożsamiano z przyjściem zła. Zamiłowanie do staroświecczyzny było często przyczyną ekonomicznej słabości i nędzy".
Na podstawie literatury pięknej można uznać za typowo rosyjskie: smutek i zadumę, plątanie rzeczywistości z grą wyobraźni, skłonności anarchiczne, awersję do rozumu i racjonalizmu Bibliografia. 27.
Pewnego razu Antoni Czechow powiedział Maksymowi Gorkiemu Bibliografia. 28:

"Rosjanin to dziwna istota. Nie zatrzymuje się w nim nic, jak w rzeszocie. Za młodu wypełnia duszę chciwie wszystkim, co jest pod ręką... Aby żyć pięknie, po ludzku - trzeba pracować! Pracować z miłością i wiarą. A my tak nie umiemy. Architekt, jak wybuduje dwa-trzy solidne domy, zaczyna grać w karty... Nie spotkałem ani jednego urzędnika, który by choć trochę rozumiał sens swej pracy: zazwyczaj siedzi w stolicy albo mieście gubernialnym, produkuje i posyła papierki... Adwokat, kiedy wyrobi sobie dobre imię udaną obroną, przestaje już dbać o obronę prawdy i broni jedynie prawa własności, gra na wyścigach, zajada ostrygi i udaje subtelnego znawcę sztuk pięknych. Aktor, który zagrał znośnie kilka ról, nie uczy się już odtąd roli, tylko wkłada cylinder i myśli, że jest geniuszem. Cała Rosja jest krajem ludzi chciwych i leniwych, którzy strasznie dużo jedzą, piją, lubią spać w dzień..."

Powrót do tekstu. 5 Lewandowski E., Rosyjski Sfinks, Rosjanie wśród innych narodów, K i W, Warszawa 1999, s. 59-86
Powrót do tekstu. 6 Kotow W.N., Czjerty duszy russkowo naroda, CDSW, Moskwa 1999, s. 45
Powrót do tekstu. 7 Bjerdjejew M., Dusza rosyjska i polska, Pismo Literacko-Artystyczne, 1988, nr. 11, 12
Powrót do tekstu. 8 Custine A., Rosja w roku 1839, Warszawa 1995, t.2 s. 185
Powrót do tekstu. 9 Kotow W.N., Czjerty duszy russkowo naroda, Moskwa 1999, s. 49
Powrót do tekstu. 10 Dostojewski F., Z notatników, "Znak" 1981, nr.1-2, s. 182
Powrót do tekstu. 11 Tołstoj L., Listy, Kraków 1976, s. 34
Powrót do tekstu. 12 Kotow W.N., Czjerty duszy russkowo naroda, CDSW, Moskwa 1999, s. 21
Powrót do tekstu. 13 Łosski N.O., Charakter ruskowo naroda, Moskwa, 2000, s. 27
Powrót do tekstu. 14 Kotow W.N., Czjerty duszy russkowo naroda, Moskwa 1999, s. 70, 73, 97-111
Powrót do tekstu. 15 Łosski N.O., Charakter ruskowo naroda, Moskwa 2000, s. 38
Powrót do tekstu. 16 Bjerdjajew N.A., Sudba Rasii, Moskwa, 1990
Powrót do tekstu. 17 Lenin W.I., Dzieła, Warszawa 1957, t.33, s. 404-405
Powrót do tekstu. 18 Kotow W.N., Czjerty duszy russkowo naroda, Moskwa 1999, s. 15, 128
Powrót do tekstu. 19 Custine A., Rosja w roku 1839, Warszawa 1995, t.2 s. 241, 196
Powrót do tekstu. 20 Janusz K., Konfrontacje Rosja-Zachód - zderzenie dwóch cywilizacji, Antyk, Komorów 1997, s. 152-180
Powrót do tekstu. 21 Bjerdjajew N.A., Sudba Rasii, Moskwa 1990, s. 441
Powrót do tekstu. 22 Łosski N.O., Charakter ruskowo naroda, Moskwa 2000, s. 24
Powrót do tekstu. 23 Bernsztam T.A., Budni i prazniki: powiedjenie bzrosłych w russkoj chrestijańskoj srjedje, Leningrad 1985
Powrót do tekstu. 24 Toporov W.N., Prazdnik, Moskwa 1982, t.2, s. 330
Powrót do tekstu. 25 Praca zbiorowa pod red. N.J. Fedowa, Błagadarność w Rasii, Moskwa 2002
Powrót do tekstu. 26 Szczapow A.P., Istoriticzeskije usłowia intelektualnowo razwitja w Rasii, Moskwa 1998, s. 112
Powrót do tekstu. 27 Gorki M., Portrety literackie, PWL, Warszawa 1997, s. 22, 32, 80, 197, 189
Powrót do tekstu. 28 Gorki M., Portrety literackie, PWL,Warszawa 1997, s. 13, 14

  Poprzedni rozdział

© 1998 - 2005 Pawel Wojcik. All rights reserved.