KULTURA ROSYJSKIEGO BIZNESU  

2.2. CZYNNIKI, KTÓRE KSZTAŁTOWAŁY ROZWÓJ KULTURY PRZEDSIĘBIORCZOŚCI ROSJI

W okresie ponad pięćsetletniego kształtowania się rosyjskiej przedsiębiorczości, możemy zaobserwować wiele (często ponadczasowych) czynników, które wpłynęły na jej rozwój i dzisiejszy kształt. Czynniki te, zostały wyodrębnione w oparciu o rosyjską literaturę przedmiotową Bibliografia. 29 oraz źródła historyczne Bibliografia. 30, 31.

Do najważniejszych czynników zaliczyć należy:
- Silną ingerencję państwa w sprawy obywateli. Prawie przez całą historie Rosji przedsiębiorca występował jako petent, a możliwość uprawiania biznesu zależała od państwa i urzędników. W rzeczywistości państwo nigdy nie rezygnowało z polityki protekcjonalizmu. Na przełomie stuleci wahał się tylko jej radykalizm. To właśnie rząd, a nie kapitał prywatny, inicjował rozwój przemysłu i handlu, tworzył duże przedsiębiorstwa państwowe. Powodem aktywnej ingerencji państwa w strefę gospodarki, była niska zdolność płatnicza ludności, przewaga gospodarki naturalnej na wsi oraz brak kapitału do tworzenia nowych przedsiębiorstw. Bezpośrednie i pośrednie ingerowanie państwa w życie biznesowe, spowodowało pojawienie się jednej ze znamiennych cech przedsiębiorczości rosyjskiej - dążenia do osiągnięcia sukcesu ekonomicznego, nie tyle przez rozwój produkcji i ulepszenie jej struktury, ale przez pozyskanie korzystnych zamówień państwowych. Współzawodnictwu przy pozyskiwaniu korzystnego zamówienia państwowego, ulgowego kredytu i zwolnień celnych towarzyszyły oszukańcze metody i "przekręty". Wysoka zależność przedsiębiorców od władz przyczyniała się do rozkwitu łapówkarstwa i przekupstwa wśród urzędników.
- Czynnik historycznego rozwoju społeczeństwa. W odróżnieniu od Europy, Ruś nie przeżywała okresu niewolnictwa: wschodni Słowianie od ustroju wspólnoty pierwotnej praktycznie od razu przeszli do feudalizmu. Rozwój kultury pracy, produkcji i zarządzania w Rosji odbywał się w warunkach częstych kataklizmów, kryzysów i niepewności. W Rosji nie było procesów podobnych do europejskiego Renesansu, tu nie znalazły dużej popularności ideały wolnej myśli, samoocena osobowości człowieka, dążenia do wolności politycznej.
- Rodzaj gospodarowania. Najazdy koczowników i waśnie książąt, od dawien dawna sprzyjały rozwojowi archaicznej karczowniczej uprawie roli i orce, które szybko wycieńczały żyzne gleby. Oprócz tego, istnienie ogromnych, niezagospodarowanych terenów powodowało dominację ekstensywnego typu gospodarki nad intensywnym. Na przykład, w Rosji stosowano dziesięciokrotnie mniej nawozów, niż w Europie Zachodniej, występowało zacofanie techniczne i technologiczne rolnictwa, słabo rozwinięte były kooperacja i wąska specjalizacja. Przedsiębiorcy osiągali dobrobyt materialny, nie za pomocą wolnorynkowych stosunków, mechanizmów i instytucji, lecz dzięki przydziałom ziemi na wsi i fermom rodzinnym.
- Przyrodniczy i klimatyczny. Surowe warunki klimatyczne i przyrodnicze, ogromne tereny, położenie geograficzne w znacznym stopniu przesądzały o formie działalności gospodarczej i typie myślenia ekonomicznego i w konsekwencji wpłynęły to na kształtowanie się kultury przedsiębiorczości w Rosji. Zdecydowanie kontynentalny klimat, konieczność wykonywania prac rolniczych w krótkim terminie wymagały z jednej strony niestabilnego rozłożenia pracy (pracę "zrywami"), z drugiej zjednoczenia ludzi i ich okresowej współpracy, żeby "naprzeć całą gromadą".
- Organy władzy i model zarządzania. W historii Rosji w przedstawicielskich organach władzy wiodącą rolę odgrywały klasy posiadające, ale niczego nie produkujące (przed rewolucją - szlachta, arystokracja, po rewolucji - nomenklatura). Dla kultury Rosjanina charakterystyczna jest fetyszyzacja władzy, dlatego władzę państwową określa formuła: "uczestniczyć w zarządzaniu, ale nie brać na siebie odpowiedzialności". W zarządzaniu obserwujemy zwrócenie się ku problemom wewnętrznym, wiarę w moc decyzji grupowych. Wiedza i umiejętności są potrzebne głównie do zdobywania autorytetu w grupie.
- System społeczno-kulturowy. Rosja w swej historii oraz z punktu widzenia społeczno-psychologicznego, stanowi system socjalno-kulturowej wspólnoty, która występowała jako instytucja socjalno-kulturowa, nosiciel i element przekazujący doświadczenia społeczne i gospodarcze, obyczaje, tradycje oraz styl życia. Stan przedsiębiorczy w ciągu stuleci niejednokrotnie uzupełniał się przedstawicielami różnych grup społecznych - wojskowymi, chłopstwem, działaczami religijnymi różnych wyznań, kupiectwem, arystokracją i innymi. Każda z tych grup społeczna była nosicielem charakterystycznych i odrębnych "kodeksów zachowania". Z drugiej zaś strony, specyficzne warunku klimatyczne, krajobrazu, położenie kraju, istnienie ogromnych niezagospodarowanych terenów sprzyjały kolektywizacji, a nie indywidualnemu gospodarowaniu. To w znacznym stopniu wyjaśnia niezwykłą trwałość w Rosji takiej formy gospodarowania, jak wspólnota chłopska (pewne jej elementy częściowo przetrwały w kołchozach aż do XX wieku) oraz artel w produkcji rzemieślniczej. Wadą psychologii wspólnoty, było udaremnienie prób przeniknięcia do kultury inicjatywy indywidualnej oraz ewentualnej nierówności majątkowej.
- Priorytet zasad państwowych. Potęga mocarstwa Rosji, doprowadziła do podporządkowania interesów jednostki interesom państwa. "Imperium" było uważane za główną wartość narodową i jego interes był postrzegany jako interes osobisty każdej jednostki. Ideologia służenia najwyższemu społecznemu i państwowemu dobru miała następująca strukturę: sprawowanie godności państwowych było przywilejem szlachty, zaś niższe warstwy społeczne, takie jak kupiectwo i chłopi, kierowali się zasadą służenia społeczeństwu.
- Typ stosunków społeczno-psychologicznych. W społeczeństwie rosyjskim, dominowały głównie skomplikowane stosunki nieformalne oraz rodowe i podporządkowanie ich zasadom wyłącznie rynkowym stanowiło problem, którego władcy Rosji praktycznie nigdy nie byli w stanie rozwiązać. Natychmiastowe przejście do typu stosunków wyłącznie rynkowych, nie odpowiadało rosyjskim tradycjom kulturowym i w tym tkwi jeden z powodów niepowodzenia wielokrotnych liberalnych reform ekonomicznych w Rosji.
- Religia. Jak podkreśla wielu socjologów, religia operuje przeważnie pojęciami kolektywnymi i dlatego konsolidacja i więź są jej głównymi czynnikami regulującymi. Przyjęcie chrześcijaństwa w roku 988 jako religii państwowej, stało się najważniejszym czynnikiem narodowej i społecznej historii Rusi. Chrześcijaństwo pomogło w nawiązaniu kontaktów politycznych, handlowych i kulturowych z chrześcijańskimi państwami świata. Jednak z powodu geopolitycznego umiejscowienia, wpływ na Ruś wywarły również inne wyznania - judaizm i islam. Bizantyjski odłam chrześcijaństwa, ideologicznie uzasadniał posłuszeństwo wobec władz, brak rynkowych stosunków ekonomicznych w społeczeństwie, wspólnotę w pracy oraz kolegialność w ustroju politycznym państwa. Religia sprzyjała również przewartościowaniu społecznemu od indywiduum ku państwowości.
Wyżej wymienione czynniki ukształtowały dzisiejszy charakter kultury rosyjskiej przedsiębiorczości. Mimo znacznych zmian ekonomiczno-społecznych w dzisiejszej Rosji, ich wpływ był na tyle silny, że ukształtowany nimi narodowy charakter kultury biznesu pozostanie na długo zakorzeniony w rosyjskiej mentalności gospodarczej. Potwierdzają to liczne badania etnosocjologiczne, które zaprezentowano w dalszych częściach opracowania.

Powrót do tekstu. 29 Praca zbiorowa pod red. I.W. Andrejewej, Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 126-194
Powrót do tekstu. 30 Makjejewa W.G., Kultura prjetprinimatjelstwa, Moskwa 2002, s. 53-63
Powrót do tekstu. 31 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 11-135

  Poprzedni rozdział

© 1998 - 2005 Pawel Wojcik. All rights reserved.