KULTURA ROSYJSKIEGO BIZNESU  

2.3. HISTORYCZNA EWOLUCJA KULTURY ROSYJSKIEGO BIZNESU

Analiza źródeł historycznych, które opisują rozwój rosyjskiej przedsiębiorczości, przy uwzględnieniu wymienionych wcześniej czynników, które kształtowały jej kulturę, pozwala na wyodrębnienie bardzo charakterystycznych okresów ewolucji kultury rosyjskiego biznesu.
Okres do końca XV w. można nazwać pierwszym etapem kształtowania się przedsiębiorczości rosyjskiej. Okres ten charakteryzują następujące tendencje ekonomiczno-społeczne Bibliografia. 32, 33:

- orientacja na handel zagraniczny (często wymienny), dająca wielkie zyski i zaspokajająca rosnący popyt właścicieli ziemskich na towary pochodzenia zagranicznego,
- kształtowanie się stanu kupieckiego głównie za środowisk wojskowych i zbliżonych do książęcych,
- zjednoczenie się kupców w pierwsze zrzeszenia kupieckie - artele,
- przeprowadzenie transakcji handlowych wyłącznie w miastach, podczas  specjalnych dni targowych,
- sprzyjająca polityka podatkowa zapewniająca równe zasady wszystkim subiektom rynku.

Do końca XV w. na rozwój rosyjskiej przedsiębiorczości, miały wpływ bardzo charakterystyczne przesłanki kulturowo-społeczne Bibliografia. 34:

- zachowanie pogańskich rytuałów słowiańskich,
- niska wartość życia ludzkiego,
- długie i ryzykowne podróże kupieckie,
- wykorzystywanie rozboju, oraz handlu niewolnikami (głównie chłopami) dla otrzymywania zysków na poziomie porównywalnym z zyskami osiąganymi z handlu zwykłymi towarami,
- wyraźny podział zajęć na świąteczne i powszednie dni.

W okresie tym, wśród przedsiębiorców panował swoisty "kodeks zachowania", opierający się na kulturze książąt i wojowników reprezentujących w tym czasie kupiectwo. Typowe cechy kultury przedsiębiorczości tego okresu, były kształtowane podróżami i specyfiką wojenno-handlowego myślenia.
Bardzo charakterystyczne dla tego okresu było tzw. "ucztowanie" w dni świąteczne i po powrocie z handlowych wojaży. Uczty kupieckie trwały zwykle kilka dni i zapraszano na nie według danych G. Proszina Bibliografia. 35 "mnóstwo nie tylko znakomitych ludzi, ale także prostych chłopów". Właśnie "świętowanie" u dawnych kupców było prawdopodobnie pierwszym i najważniejszym etapem formowania się rosyjskiej biesiadności, gościnności, a także zamiłowania do pijaństwa i obżarstwa Bibliografia. 36.
Cechą wyróżniającą okres do XII w. jest to, że w środowisku przedsiębiorców, praktycznie nie przejawiały się takie cechy, jak dążenie do równości materialnej, czy kolektywizmu Bibliografia. 37.
Na przełomie XIII - XIV w. handlowcy powoli formują się w uprzywilejowane grupy ludności miejskiej, wyróżniające się położeniem majątkowym i silnym wsparciem ze strony książęcej władzy. Początki takiej cechy, jak kolektywizm w działalności przedsiębiorczej, zaczęły przejawiać się dzięki zrzeszeniu kupców we wspólne cechy - "artele" Bibliografia. 38. Każda artel miała swojego starostę dysponującego wspólnym kapitałem jej członków. Udziały finansowe członków arteli były równe. Dążenie przedsiębiorców do jednoczenia się w cechy, było spowodowane tym, że było im łatwiej prowadzić interesy z podobnymi zrzeszeniami (innymi artelami), niż z mnóstwem pojedynczych przedsiębiorców. W końcu XV w. "artelarna" forma działalności gospodarczej przestaje istnieć.
Krwawe i grabieżne rządy Iwana III Groźnego zniszczyły północno - zachodnie kupiectwo rosyjskie razem z wieloma osiągniętymi wcześniej kulturowymi wartościami.
Okres od końca XV do końca XVI w. jest drugim etapem w rozwoju przedsiębiorczości na Rusi. Był on uwarunkowany następującymi ekonomicznymi przesłankami Bibliografia. 39, 40:

- gwałtownym zmniejszaniem się liczebności kupców w rezultacie polityki masowych represji ze strony państwa,
- praktycznie całkowitym wstrzymaniem stosunków handlowych z zagranicą ze strony kupców rosyjskich, w związku z polityką celną państwa,
- przewlekłym kryzysem handlowym i gospodarczym.
Okres od końca XVI do początku XVIII w. - to trzeci etap w rozwoju przedsiębiorczości. Charakteryzował się on następującymi ekonomicznymi oraz kulturowymi przesłankami Bibliografia. 41, 42 :

- ciągle zmniejszająca się ilość drobnych kupców,
- przewaga zagranicznego kapitału obrotowego,
- niesprzyjająca dla kupców rosyjskich polityka podatkowa,
- orientacja głównie na handel wewnętrzny,
- początek kształtowania się nowego stanu kupieckiego z właścicieli ziemskich, 
- nasilenie się oszustwa wśród przedsiębiorców,
- nasilenie się łapówkarstwa i nagminne wymuszanie haraczy przez urzędników państwowych,
- niezdolność obrony przedsiębiorców przed samowolą urzędników państwowych, oraz brak instytucji takiej obrony.

M. Wiatkin Bibliografia. 43 pisze, że rosyjscy kupcy stale doskonalili się w umiejętnościach oszukiwania i nigdy "nie obrażali się", jeżeli łapali na oszustwie obcokrajowca. Wręcz przeciwnie, taki zagraniczny kupiec cieszył się wielkim uznaniem i zapraszano jego do "kompanii", z nadzieją wzbogacenia swoich umiejętności. Rosyjscy kupcy zawsze bardzo podnosili ceny.  Jeżeli rzecz kosztowała jeden rubel oni prosili dziesięć, starali się każdy towar sprzedać jako bardzo dobry, "zaklinając się na Boga" o jego wysokiej jakości i niskiej cenie. Kupcy zagraniczni zwracali uwagę, że im więcej kupiec rosyjski "zaklinał się" i żegnał, tym gorszego gatunku towar sprzedawał. M. Wiatkin częściowo tłumaczy dużą skłonność do oszustwa u ruskich kupców w tych czasach takimi czynnikami, jak niestabilność cen na rynku, oraz samowola i łapówkarstwo carskich urzędników oraz celników. Również wojewodowie, często więzili handlowców w celu otrzymania haraczu, rozpędzali targi, biczowali kupców bez powodu. Towary były obłożone wielką ilością różnych podatków: mostowych, na strażnicach, granicznych, przewozowych. W rezultacie kupiec znajdował się w staniej "niepewności dnia jutrzejszego" i dlatego zwykle starał się on otrzymać maksymalny, chwilowy dochód.
Oszustwo jednak nie było wrodzona cechą rosyjskiego biznesu. W literaturze rosyjskiej do XVI w., (tj. do chwili wprowadzenia scentralizowanej silnej władzy), nie znajdujemy praktycznie żadnych informacji, charakteryzujących oszustwo cechą narodową rosyjskiej przedsiębiorczości. Pierwsze informacje o tej specyficznej właściwości rosyjskich kupców, zaczęły pojawiać się po raz pierwszy właśnie w XVI w. i później pojawiają się już bardzo regularnie, aż do czasów nam współczesnych Bibliografia. 44.
Czwarty etap rozwoju przedsiębiorczości, który zaczyna się w pierwszej połowie XVIII w. i kończy w drugiej połowie XIX w. i charakteryzuje się on głównie następującymi przesłankami ekonomiczno-społecznymi Bibliografia. 45, 46 :

- przedsiębiorczość jest reprezentowana przez zhierarchizowane kupieckie kategorie,
- głównym sposobem otrzymywania dochodów jest handel wewnętrzny, pośrednictwo, lichwiarstwo, dzierżawy państwowe,
- prowadzona jest przez państwo polityka protekcjonizmu stanu kupieckiego,
- rząd wspierał jedynie te rodzaje działalności gospodarczej, które przynosiły wpływy do skarbnicy państwowej, oraz pozytywnie oddziaływały na rozwój przemysłu związanego z wojskiem,
- prywatna przedsiębiorczość przemysłowa znajduje się pod silną opieką państwa, istnieje tylko dzięki państwowym zamówieniom, państwowemu kapitałowi i pańszczyźnianym chłopom,
- od początku XVIII w. daje się zauważyć niestabilność i krótkotrwałość rodów przedsiębiorczych, które w ciągu jednego - dwu pokoleń, albo deklasują się, albo przechodzą w stan szlachecki.

Do najbardziej charakterystycznych norm i zwyczajów zachowania przedsiębiorców tego okresu można zaliczyć Bibliografia. 47:

- sprzeczność, występującą w czynach, dokonywanych w różnym czasie, która było uwarunkowana istnieniem pewnych cech zachowania członków wspólnoty w dni powszednie i podczas świąt,
- brak poczucia umiaru,
- pomoc wzajemna kupców-staroobrzędowców,
- przestrzeganie etycznego "kodeksu honoru", który nie pozwalał nadmiernie się wzbogacać oraz otrzymywać zysk nieuczciwą drogą,
- pojawienie się "zarodków" poczucia winy za własne bogactwo wraz ze zwiększeniem dystansu do członków wspólnoty staroobrzędowców,
- tradycjonalizm,
- patriotyzm,
- świadomość własnych chłopskich korzeni,
- brak "świętości własności",
- dobroczynność.

Polityka państwa w epoce Piotra I była skierowana na stworzenie potężnej wojenno-przemysłowej bazy, aktywnie wciągając w realizację swoich planów rosyjskich kupców. Stworzony przez Piotra I system centralnego sterowania, stał się głównym instrumentem służącym przekształceniu Rosji w ten wojenno-przemysłowy kompleks Bibliografia. 48.
Została przeprowadzona społeczna klasyfikacja ludności - pierwsza "ustawowa hierarchizacja społeczeństwa" Bibliografia. 49. Powstała "Tabela rang (kategorii)", według której dla każdego obywatela zostało określone jego miejsce w złożonej hierarchicznej drabinie społecznej. W 1721 r. wszyscy mieszkańcy miast, oprócz obcokrajowców, duchowieństwa i robotników niewykwalifikowanych zostali podzieleni na dwie kategorie. Do pierwszej z nich zaliczano: bankierów, większych kupców, szyprów statków kupieckich, złotników, malarzy ikon. Do drugiej wszystkich drobnych handlarzy, drzewo i miedziorytników, tokarzy, stolarzy, krawców i innych rzemieślników. Podział ten obowiązywał aż do rządów Katarzyny II. W 1775 r. ogłoszono "Regulamin Miastowy". Zgodnie z nim, niezależnie od płci, wieku, pochodzenia, branży handlowej, każdy obywatel w zależności od deklarowanej wysokości kapitału, mógł zostać zakwalifikowany:

- do pierwszej kategorii - z kapitałem powyżej 10 tys. rubli
- do drugiej - powyżej 1 tys. rubli
- do trzeciej z kapitałem - powyżej 500 rubli.

Stawki te zmieniały się co dziesięciolecie i tak w 1794 roku wynosiły już:

- dla pierwszej kategorii -16 tys. rubli
- dla drugiej - 5 tys. rubli
- dla trzeciej - 2 tys. rubli.

Aby wykorzystać kapitał handlowy kupców dla rozwoju przemysłu, kupiectwo otrzymało następujące ulgi:

- możliwość kupna chłopów pod warunkiem ich obowiązkowej pracy w fabrykach (tak pojawili się robotnicy pańszczyźniani),
- możliwość otrzymania bezprocentowej pożyczki na organizację produkcji i zwolnienia z ceł przy exporcie,
- zwolnienie z 1775 r. od podatku "od głowy",
- zwolnienie od obowiązku służby państwowej,
- zwolnienie od kar cielesnych kupców pierwszej i drugiej kategorii.

W rezultacie takiej polityki do 1725 r. powstało ponad 200 manufaktur Bibliografia. 50. Rosja z kraju rolniczego, sprzedającego zboże i surowce, bardzo szybko przekształciła się w potężne mocarstwo, handlujące wysoko przetworzonymi przemysłowymi  artykułami i sama zaczęła importować niektóre surowce. Polityka państwa w zakresie przemysłu i handlu, przy widocznej w taktycznym planie wygranej (znaczny wzrost ekonomiczny), miała negatywne społeczne następstwa dla dalszego rozwoju przedsiębiorczości Bibliografia. 51. Stworzenie "cieplarnianych warunków" rozwoju, praktyka oddawania państwowych manufaktur prywatnym właścicielom z kompletem "przypisanych im" chłopów, darmowej ziemi, bezprocentowa pożyczka dla organizacji produkcji, długoterminowa gwarancja wcześniej wymienionych ulg, państwowa ochrona przed konkurencją (przedsiębiorstwa wykonywały głownie zamówienia państwowe) doprowadziło do uśpienia świadomości rynkowej przedsiębiorców i zdeformowała początkowy proces kształtowania się burżuazji rosyjskiej. "Wtopienie" przedsiębiorców w wielki administracyjno-pańszczyźniany system, zablokowało u nich rozwój korporacyjnej świadomości.
Kiedy tylko zmieniała się polityka państwowa i państwo przestawało opiekować się przemysłem on szybko podupadał wraz z wieloma rodami kupieckimi. Zwiększały się różnice w hierarchii kupieckiej. Z jednej strony, uprawianie przedsiębiorczości rzadko trwało więcej niż dwa pokolenia, z drugiej bardzo umocniły się niektóre ponad wiekowe klany kupieckie (ubarwione szlacheckimi tytułami) np. dobrze znani nam z literatury Stroganowowie, Demidowie, Gonczarowie, Jusupowie oraz inni Bibliografia. 52.
Rozpowszechnionym sposobem otrzymania zysków przez kupców było pośrednictwo handlowe z wykorzystaniem sezonowych i terytorialnych wahań cen, niedoskonałości krajowego obrotu kapitałowego oraz wahań inflacyjnych Bibliografia. 53. Jednak głównym sposobem wzbogacania się przedsiębiorców w tym okresie były dzierżawy, a w szczególności dzierżawy winne. Pierwsze dzierżawy pojawiły się przy Piotrze I i przyniosły ogromne dochody całym dynastiom kupiectwa rosyjskiego. Winne dzierżawy dawały specjalne przywileje. Na przykład: aby zbudować karczmę można było zajmować bezpłatnie dowolną połać wolnej ziemi, ponadto kupcy zajmujący się winną dzierżawą, mogli nosić szpadę - co było dozwolone tylko szlachcie. Taka polityka państwa, a także "chłonny rynek" przynosiły wielkie dochody nie tylko kupcom, ale również skarbowi państwa. W 1889 r. tylko w europejskiej części Rosji było zarejestrowanych 150 tys. karczm, czyli cztery razy więcej niż cerkwi oraz pięć razy więcej niż szkół Bibliografia. 54. W 1821 r. skarb państwa od winnych dzierżaw otrzymał 29,784,430 rubli (czyli więcej niż 50% wszystkich pozostałych dochodów), a zysk dzierżawców wyniósł 7,022,209 rubli Bibliografia. 55. Wielu historyków zaznacza, że w tym okresie bardzo często zysk osiągany ze zbudowanej przez fabrykanta obok swojej fabryki karczmy, przewyższał zysk samej fabryki Bibliografia. 56. Ważnym wydarzeniem w tym okresie, był rozłam cerkwi prawosławnej na dwa odłamy - starego i nowego obrzędu. Ideologiczna schizma cerkwi prawosławnej, stała się impulsem do powstania niezliczonej ilości wspólnot staroobrzędowców, które łączyły w sobie cechy kultury pogańskiej i prawosławnej. Te wspólnoty wybierały wśród swoich przedstawicieli najbardziej operatywnych ludzi, którzy odpowiadali za zaopatrzenie wspólnoty w żywność, odzież i inne niezbędne artykuły. Niektórzy z nich zostali zauważeni przez cara Piotra I i zaangażowani do pracy w manufakturach, w interesie państwa. Właśnie ci przedsiębiorcy, wywodzący się ze wspólnot staroobrzędowców stanowili większość gildii kupieckiej. Aż do końca XIX w. mniej więcej 2/3 grupy bogatych przedsiębiorców stanowili staroobrzędowcy. W szeregi wspólnoty staroobrzędowców wstępowali również chłopi, zubożali mieszkańcy miast oraz podupadłe kupiectwo i duchowieństwo. Można podejrzewać, że przedsiębiorczość w tym okresie działała według "kodeksu zachowania" chłopów-staroobrzędowców i chłopów, chodzących na zarobki Bibliografia. 57.
Żeby zrozumieć, co spowodowało pojawienie się pewnych stereotypów zachowań u ówczesnych przedsiębiorców oraz specyfikę tych zachowań, trzeba zbadać bliżej środowisko, z którego oni się wywodzili. Była to wspólnota wiejska, mająca swoją szczególną kulturę. Głównymi jej cechami była diametralna sprzeczność zachowania w dni powszednie i podczas świąt, brak poczucia miary, ścisłe przestrzeganie rytuałów i obrzędów, równość poziomu dostatku wszystkich członków, kolektywizm, przewaga elementów intuicyjnych i emocjonalnych. Wszystkie te cechy były bardzo widoczne u kupiectwa tego okresu. Dlatego, jak pisze M. I. Pyliajew Bibliografia. 58, jeżeli wcześniej sensem życia handlowca było posiadanie "tłustego konia, grubej żony, mocnego piwa, łaźni i ogrodu, oglądanie walki na pięści i szczucie niedźwiedzia..", to teraz zaczyna się burzliwy proces uszlachetnienia wizerunku kupiectwa. Połączeni silną wartością "starej wiary", przedsiębiorcy-staroobrzędowcy przychodzili z pomocą, nie tylko członkom swej wspólnoty, ale zaczęli pomagać sobie nawzajem. W ten sposób umacniał się sojusz burżuazji "starej wiary".
Od połowy XIX wieku, kiedy kupcy-milionerzy zaczęli bardzo wyróżniać się wśród członków swoich wspólnot, pojawił się też swoisty "kodeks honoru przedsiębiorcy", który nazywano również "przykazaniami kupca". Oto niektóre z nich:

- Pieniądz zarabiaj, ale honoru nie sprzedawaj;
- Nie trzeba profitu, oby reputacja była bez szwanku;
- Nie bierz za dużo, bo zgubisz własną duszę;
- Nieprawy zysk - dla kupca nie zarobek;
- Czego nie zarobisz na towarze, nie zarobisz też na oszustwie;
- Profit zdobywaj, ale nie trać sumienia;
- Zysk przede wszystkim, a honor nad zyskiem.

Można przypuszczać, że podstawowe wartości wspólnoty słowiańskiej, zawarte w "kodeksie zachowania" przedsiębiorców trzeciego pokolenia, to takie cechy jak wierność tradycjom, wiara, patriotyzm, niechęć do innowacji zagranicznych, związki z korzeniami chłopskimi, dobroczynność, pomoc wzajemna.
Brak umiaru, który wyrażał się w cykliczności ekscentrycznych występków, doprowadzanych czasem do granic absurdu, ma swoje początki w sakralnym przestrzeganiu cyklu zachowania w dni powszednie i podczas świąt Bibliografia. 59. Na przykład, po okresie ascetycznej wstrzemięźliwości odbywały się huczne hulanki i zabawy, etyka prawosławia szła w parze ze staroruskimi pogańskimi poglądami, ignorancja mogła istnieć obok wyjątkowej intuicji w zrozumieniu piękna i sztuki. Chęć wzbogacenia się przeplatała się z dobroczynnością, świadomością swego chłopskiego pochodzenia, oraz brakiem poczucia "świętości własności" i demonstracją uczuć patriotycznych. Wśród szlachty służba wojskowa i bycie oficerem było uważane za najbardziej godne zajęcie. Dlatego istniał pogardliwy stosunek do przedsiębiorców, mówiono na nich: "kupczykowie". Chłopi wtedy mieli dość lojalny stosunek do kupiectwa, ponieważ dostrzegali w nim siłę, wspierającą ich egzystencję. Ale kiedy przedsiębiorca zaczynał wyróżniać się we wspólnocie, chłopi powoli zaczynali okazywać zazdrość i niechęć z powodu tego, że "bogacz" który powinien ich żywić, "nie wywiązuje się ze swych obowiązków". W 1842 r. wychodzi ustawa, zezwalająca przemysłowcom zajmować się handlem detalicznym Bibliografia. 60. Pośrednictwo między producentem i użytkownikiem w tym wypadku nie daje już tak wielkich dochodów, gdyż sam producent staje się sprzedawcą swoich towarów. Do tego czasu jednak 90 % kupców pierwszej kategorii posiada już swoje fabryki i ustawa ta tylko umacnia ich dominującą pozycję nad bankrutującymi kupcami drugiej i trzeciej kategorii.
Reforma 1861 r. zapoczątkowała piąty etap kształtowania się przedsiębiorczości rosyjskiej oraz proces przebudowy społecznej, który charakteryzują Bibliografia. 61:

- uwolnienie chłopów od pańszczyzny, co pozwoliło byłym chłopom pańszczyźnianym bez przeszkód zająć się przedsiębiorczością,
- zniesiono ograniczenia dotyczące przynależności do gildii kupieckich dla wszystkich warstw społecznych,
- w wyniku polityki państwa kupiectwo przestało być jedyną warstwą zajmującą się przedsiębiorczością.

W rozwoju czynników kulturowych w tym okresie można wyodrębnić kilka specyficznych cech etycznych i psychologicznych. Przede wszystkim, można było zaobserwować takie normy i zasady zachowania przedsiębiorców, które bazowały na "kodeksie zachowania" burżuazji, łączącej w sobie przedstawicieli różnych warstw społecznych - od arystokracji po chłopstwo Bibliografia. 62: 

- pewna aktywność polityczna, skierowana na zachowanie "więzi genetycznej" z narodem,
- szczodra dobroczynność, dochodząca wręcz do nieadekwatnych przejawów zamiłowania do ubogich,
- oznaki "kompleksu winy" i niższości przed biedną ludnością,
- nieporadność życiowa burżuazji, wyrażająca się bardzo często w gotowości do autodestrukcji, zniszczenia własnego biznesu i własności w imię sprawiedliwości, dyktowanej przez świadomość wspólnoty oraz zasadę prawosławnego odpokutowania za grzechy.

Rozwarstwienie w środowisku chłopskim w końcu XIX w. doprowadziło do powstania zamożnego "wierzchołka" rolniczego nazwanego później kułakami. Część chłopów, a szczególnie tych, którym udało się zgromadzić kapitał, powiększyło stan kupiecki, inni pozostali "biedotą wiejską". Wśród drobnej szlachty obserwujemy proces zubożenia wyrażający się wywłaszczeniem ziemskich właścicieli Bibliografia. 63.
Szlachta traci także swój monopol na gorzelnictwo, wyrób świec, sukna i pańszczyźnianą pracę. Z drugiej strony rząd stwarza dla szlachty sprzyjające możliwości inwestycyjne. Na przykład w 1910 r. prawie 50% szlachty żyło z dochodów osiąganych z dewident od papierów wartościowych.
Kiedy rząd w 1861 r. na wielką skalę rozpoczął kampanię budowy dróg kolejowych, wydobycia nafty i rozwoju przemysłu ciężkiego, to właśnie szlachta stała się przykładem pierwszej przedsiębiorczości finansowej. Prościej także było zostać kupcem. W końcu XIX w. rozpowszechnione było nabywanie świadectw kupieckich "dla tytułu" Bibliografia. 64. Wstąpienie w stan kupiecki (w odróżnieniu od innych stanów) uzależnione było już wyłącznie od corocznej opłaty pieniężnych składek: 50 rubli dla pierwszej kategorii i 20 rubli dla drugiej. Od końca XIX w. mimo, że kupiectwo odgrywało przodującą rolę w handlu i przemyśle, działalność przedsiębiorcza powoli traci swoją przynależność do stanu kupieckiego. Kupiecki tytuł staje się atrybutem przedsiębiorczych tradycji.
Zaczyna się złożony proces formowania klasy burżuazji rosyjskiej. Charakterystyczną cechą przedsiębiorczej działalności tego okresu było wzbogacanie w rezultacie gier na giełdzie towarowej i kapitałowej, a także wzajemne wspieranie się kapitałów przedsiębiorczych. W końcu XIX w. istniało 50 karteli monopolistycznych, a na początku XX w. było ich już 140. Obserwuje się zjawisko wypierania małej i średniej przedsiębiorczości przez wielkie firmy. Proces monopolizacji ogarnia podstawowe branże przemysłu. W 1900r. 70% całej produkcji przemysłowej wytwarza 1300 spółek akcjonariuszy. Pozostałe 30% produkcji wytwarza 32 tysiące pojedynczych przedsiębiorstw, których ilość stale maleje. Od 1861 r. do 1900 r. produkcja rosyjskiego przemysłu wyrasta 7-miokrotnie, jednak industrializacja kontrolowana jest przez instytucję państwa Bibliografia. 65. Głównym celem polityki gospodarczej państwa nie była bowiem swoboda przedsiębiorczości przemysłowej, a pełne uzależnienie jej dla wytwarzania towarów potrzebnych dla ogólnopaństwowych celów. Państwo miało silny monopol na cały szereg dziedzin (poczta, telegraf, transport, przemysł obronny, metalurgia, górnictwo rud, wydobywanie nafty i wiele innych).
W rezultacie ingerencji państwa w naturalny proces kształtowania się stosunków rynkowych, wystąpiły w gospodarce ogromne dysproporcje Bibliografia. 66. I tak na przykład na początku XX w. w 563 firmach (6% ogólnej ilości firm) było skoncentrowanych 60% wszystkich kapitałów. Na krótko przed rewolucją 1917 r. liczebność burżuazyjnego "wierzchołka" wynosiła 30 tys. osób (250 tys. wraz z członkami rodzin) co stanowiło 0,1% społeczeństwa i ich dochód netto wynosił 2,6 mld rubli (40% dochodu narodowego). Tak więc niewielka monopolistyczna burżuazja końca XIX w. i na początku XX w., dysponowała ogromnymi środkami finansowymi, nie mając twardej społecznej bazy w postaci średniej burżuazji.
Pod koniec XIX w. nastąpiła również zmiana "kodeksu zachowania" przedsiębiorców. Przyczyniły się do tego trzy czynniki: po-pierwsze, uwolnienie chłopów od pańszczyzny, co pozwoliło byłym chłopom pańskim bez żadnych przeszkód zająć się przedsiębiorczością; po-drugie, zniesienie w 1863 r. ograniczeń, dotyczących zapisywania się do gildii kupieckich dla wszystkich warstw społecznych, w tym również szlachty; po-trzecie, polityka państwowa, w wyniku której kupiectwo przestało być jedyną warstwą zajmującą się przedsiębiorczością.
Tak więc, pod koniec XIX w. działalność przedsiębiorcza przestała być kojarzona wyłącznie z kupiectwem. Powstało nowe pojęcie - burżuazja, które połączyło wszystkie warstwy społeczne, zajmujące się przedsiębiorczością. Kształtowanie "kodeksu zachowania" burżuazji rosyjskiej, które odbywało się poprzez łączenie rozmaitych "kodeksów zachowania" prawie wszystkich warstw społeczeństwa, od arystokracji po chłopstwo, oraz szybkie wzbogacenie się nowej warstwy dzięki akcyjnej formie działalności przemysłowej i finansowej przy jednoczesnym silnym zubożeniu ludności podczas I Wojny Światowej, oderwało burżuazję od niższych warstw społecznych. Wywołało to u nich ukrytą niechęć, bez względu na wzrost dobroczynności w kraju.
Wybuch rewolucji w 1917 r. otwiera szósty etap kształtowania się rosyjskiej przedsiębiorczości charakteryzujący się głównie Bibliografia. 67:

- prawie całkowitą likwidacją społecznej grupy przedsiębiorców w rezultacie masowych represji,
- generalną polityczną liną wyniszczenia przedsiębiorczości,
- zamieraniem wszystkich przejawów działalności gospodarczej.

Przedsiębiorczość przemysłowa, w tym okresie opiera się na administracyjno-nakazowym systemie zarządzania, znajduje się pod silną kontrolą państwa. Następują burzliwe procesy monopolizacji i nacjonalizacji przedsiębiorczości przemysłowej i wypieranie małych i średnich przedsiębiorców przez wielkie firmy państwowe. Wojna domowa i polityka "wojennego komunizmu" wpływają bardzo negatywnie na sytuację przedsiębiorczości prywatnej. W rezultacie "czerwonego terroru" w okresie między 1918 i 1922 ginie 15,1 mln ludzi Bibliografia. 68. Produkcja przemysłowa w porównaniu z 1913 r. zmniejsza się 7-krotnie. Wydobycie węgla i nafty w Rosji spada do poziomu końca XIX w., 20-krotnie zmniejsza się produkcja tkanin, cukru dwunastokrotnie i prawie czterokrotnie wydobycie soli. Kryzys ekonomiczny 1921 r. zmusił państwo do niewielkiej zmiany polityki odnośnie przedsiębiorczości.
Zaczęła się częściowa reanimacja tej warstwy społecznej pod nazwą "Nowej ekonomicznej polityki" (NEP), ustalając jednak bardzo twarde granice prawne dla rozwoju sektora prywatnego. Ponieważ praktycznie cały przemysł i wszystkie banki były już znacjonalizowane, przedsiębiorczość prywatna mogła rozwijać się już tylko w sferze drobnej wytwórczości, a i ta musiała się ubiegać o koncesje państwowe. W końcu lat 30-ch "Nowa ekonomiczna polityka", która początkowo miała na celu odrodzenie przedsiębiorczości, zmienia się w politykę wytępienia tej warstwy.
Na XV zjeździe partii w 1927 r. Stalin w swoim wystąpieniu obwinia za "wszelkie zło w kraju" kułaków, przedsiębiorców oraz duchowieństwo Bibliografia. 69. Pierwszym silnym uderzeniem w przedsiębiorczość prywatną było zarządzenie RKL (Rady Komisarzy Ludowych) z 21 maja 1929 r., w którym zostały nakreślone niektóre wytyczne dotyczące likwidacji kułactwa i przedsiębiorczości.
Po rewolucji 1917 i wojnie domowej ilość kułaków zmniejsza się 3-krotnie i w 1930 r ich gospodarstwa stanową już zaledwie 3-5% wszystkich gospodarstw rolnych Bibliografia. 70. Mimo tego, gospodarstwa te zostają podzielone na następujące kategorie:

- kontrrewolucyjne (ich właścicieli zesłano później do gułagów),
- zamożne (ich przesiedlono w odległe rejony Rosji),
- pozostałych (ich wysiedlono poza granice kołchozów, gdzie stworzono im specjalne osiedla).

Według danych A. Kuzniecowa Bibliografia. 71, w początkowym okresie kolektywizacji i rozkułaczenia (do 1933 r.) zginęło 2,5 mln ludzi. Według danych tego autora proces wyniszczenia ostatków burżuazji, byłych kupców, i przemysłowców szczególnie nabiera tempa od 1933 r. W okresie 1933 - 1939 r. zginęło 10 mln ludzi, oficjalnie z których "klasowo obce elementy" stanowiły ponad 1 mln. Tak więc już do wybuchu wojny 1939r, w Związku Radzieckim praktycznie już nie było przedsiębiorczości.
Nie ma sensu mówić o procesach rozwoju kultury przedsiębiorczości przez kilka lat istnienia NEP-u, ponieważ praktycznie wszyscy przedsiębiorcy, którzy pojawili się wtedy, po roku 1929 zostali fizycznie zlikwidowani. Socjalizm "wykorzenił" całą przedrewolucyjną kulturę przedsiębiorczości, ale nie zdołał zniszczyć przedsiębiorczości jako rodzaju działalności.
Po śmierci Stalina w 1953 r. następuje kolejny, siódmy etap w rozwoju przedsiębiorczości w Rosji. Charakterystycznymi społeczno-ekonomicznymi przesłankami tego etapu są Bibliografia. 72:

- konieczność przejścia prywatnej działalności gospodarczej do "podziemia",
- wypełnienie przez "czarny rynek" funkcji "kompensatora" w zniekształconych stosunkach gospodarczych,
- korzystanie z usług "czarnego rynku" praktycznie przez wszystkich obywateli (łącznie z przedstawicielami władzy),
- ogromne zyski osiągane przez przedstawicieli "czarnego rynku".

Według danych S.A. Cwietkowa, F.D. Szkrudniewa Bibliografia. 73 i innych autorów, praca w komsomole, dawała możliwość przejawiania takich cech przedsiębiorczych jak: rzeczowość, inicjatywa i gotowość na ryzyko. Według opinii tych autorów, właśnie z komsomolskich aktywistów formowali się byli funkcjonariusze KPZR - nomenklatura. Później ci ludzie z powodzeniem tworzyli pierwsze prywatne struktury gospodarcze w czasie pierestrojki, biorąc pod kontrolę 600 zakładów przemysłowych i 12 banków.
Według danych wielu ekspertów Bibliografia. 74, na potrzeby "czarnego rynku" w 1990 r. pracowało co najmniej 20% ludności zdolnej do pracy, której dochód wynosił 180 - 200 mld rubli rocznie (przy PKB około 900 mld). W 1998 roku z usług "czarnego rynku" skorzystało: 70% ludzi kupujących odzież, 57% - artykuły żywnościowe i 35% - lekarstwa. W sferze usług obrót "czarnego rynku" wyniósł w 1989 roku 22 mld rubli, w obrocie zabronionymi walutami zagranicznymi 77 mld rubli. Taki rodzaj przedsiębiorczości stał się swoistym "kompensatorem" zniekształconych stosunków gospodarczych w kraju, naturalnym mechanizmem wyrównującym dysproporcje radzieckiej planowej ekonomiki. Rozwój działalności gospodarczej w tych specyficznych i trudnych warunkach, jest potwierdzeniem wysokich adaptacyjnych zdolności przedsiębiorców rosyjskich.
Ósmy etap rosyjskiej przedsiębiorczości rozwija się w bardzo złożonych warunkach "pierestrojki" centralnie planowanej gospodarki Rosji na stosunki rynkowe. W ciągu kilku pierwszych lat po wyjściu Ustawy Rosyjskiej Federacji "O zakładach i działalności gospodarczej" pojawiają się niektóre społeczno-ekonomiczne tendencje przedsiębiorczości Bibliografia. 75, 76, 77:

- przedsiębiorczość staje się znów oficjalna,
- formuje się nowa warstwa społeczna przedsiębiorców,
- następuje gwałtowne rozwarstwienie poziomu dochodów ludności,
- ujawnia się cały szereg niesprzyjających czynników utrudniających rozwój przedsiębiorczości: bardzo wysoka biurokracja, niejednoznaczność, sprzeczność i niewykonalność przepisów prawnych oraz podatkowych, samowola organów finansowych i banków, korupcja, przestępczość itd.
- przedsiębiorcza działalność sprzyja w rozwoju kryminalnych struktur.

W bardzo szybkim tempie rozwijała się przedsiębiorczość finansowa i handlowa, przy znacznych opóźnieniach w rozwoju przedsiębiorczości wytwórczej. Tendencje przedsiębiorców rosyjskich do rozwoju nieprodukcyjnej działalności przejawiały się i do 1917 r. Państwo już za czasów Piotra I szukało wszelkich możliwych sposobów, aby zmusić kupców, a po 1861 r. również inne stany do zajmowania się wytwórczością. Ta historyczna cecha (niechęć do wytwórczości) przedsiębiorców rosyjskich przetrwała do dnia dzisiejszego.
Nadszedł również nowy etap w kształtowaniu się tendencji kulturowych przedsiębiorczości. Początkowe kapitały "figur z cienia" dały dobry początek do stworzenia spółek akcyjnych, banków, giełd i t. d. Szeregi przedsiębiorców rosyjskich powiększyły się o ludzi młodych i nie tylko, którzy obecnie nie muszą szukać innego zajęcia, aby zrekompensować sobie brak zajęcia w biznesie. W etyce przedsiębiorczości obserwujemy chwiejność norm i reguł zachowania. Taki stan rzeczy ma już nawet nazwę - "pustka etyczna" Bibliografia. 78. M. I. Lejewska tak scharakteryzowała główne wartości na których koncentruje się grupa społeczna przedsiębiorców okresu pierestrojki Powrót do tekstu. 79:

- wiara w związek przyczynowy pomiędzy czynami w życiu i ich konsekwencjami, czyli odpowiedzialność za swoje czyny,
- posiadanie bogactwa i własności nie uważa się za przeszkodę, aby "trafić do raju" (inaczej mówiąc, bogactwo nie jest powodem poczucia niższości i winy przed biednymi, w odróżnieniu od przedsiębiorców przedrewolucyjnych),
- zdrowie, rodzina, dzieci oraz praca stają się ważnymi priorytetami w życiu przedsiębiorcy,
- ponieważ w we współczesnej Rosji panują niekorzystne warunki dla rozwoju przedsiębiorczości uczciwą drogą - do czystego sumienia nie przywiązuje się szczególnej uwagi,
- sztuka, obcowanie z naturą, samodoskonalenie znajdują się na ostatnich miejscach w skali wartości życiowych,
- większość społeczeństwa deklaruje zdecydowanie negatywny stosunek zarówno do przedsiębiorczości, jak też bezpośrednio do przedsiębiorców, utożsamiając ich z kryminalistami lub tzw. "oligarchami", którzy dorobili się fortun na nieuczciwej prywatyzacji.

Powrót do tekstu. 32 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa rosyjskowo. Ot kupca do bankira, St. Petersburg 1997, s. 24-56
Powrót do tekstu. 33 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 130-131
Powrót do tekstu. 34 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 142-149
Powrót do tekstu. 35 Proszin G., Wtaroje kreszczenie. Kak była kreszczena ruś, Moskwa 1989, s. 103
Powrót do tekstu. 36 Bernsztam T.A., Budni i prazniki: powiedjenie bzrosłych w russkoj chrestijańskoj srjedje, Leningrad 1985
Powrót do tekstu. 37 Buryszkin P.A., Moskwa kupieczeskaja, Moskwa, 1991, s. 35
Powrót do tekstu. 38 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 149
Powrót do tekstu. 39 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa rosyjskowo. Ot kupca do bankira, St. Petersburg 1997, s. 56-76
Powrót do tekstu. 40 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 132
Powrót do tekstu. 41 Buryszkin P.A., Moskwa kupieczeskaja, Moskwa 1991, s. 35
Powrót do tekstu. 42 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St .Petersburg 2000, s. 132, 149
Powrót do tekstu. 43 Wiatkin M., Targowyj kapitalizm w Rasii, Moskwa 1927, s. 16
Powrót do tekstu. 44 Stjepajec F.I., Razwitje tjenjawowo biznesa w Rasii, Moskwa 2001, s. 36
Powrót do tekstu. 45 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa rosyjskowo. Ot kupca do bankira, St. Petersburg 1997, s. 86-129
Powrót do tekstu. 46 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 133
Powrót do tekstu. 47 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 150-151
Powrót do tekstu. 48 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 137
Powrót do tekstu. 49 Buryszkin P.A., Moskwa kupieczeskaja, Moskwa, 1991, s. 47
Powrót do tekstu. 50 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 133
Powrót do tekstu. 51 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa rosyjskowo. Ot kupca do bankira, St. Petersburg 1997, s. 63-69
Powrót do tekstu. 52 Bohanov A.N., Krupnaja burżuazja w Rasii. Kaniec XIX w.-1914, Moskwa 1992, s. 227-234
Powrót do tekstu. 53 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 145
Powrót do tekstu. 54 Buryszkin P.A., Moskwa kupieczeskaja, Moskwa, 1991, s. 65
Powrót do tekstu. 55 Polanskij F.J., Pjerwonaczalnoje nakapljenje kapitałow w Rasii, Moskwa 1996, s. 51
Powrót do tekstu. 56 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 147
Powrót do tekstu. 57 Nikolskij N.M., Istoria russkoj cerkwi, Mińsk 1990, s. 417
Powrót do tekstu. 58 Pyliajew M.I., Staryj Petersburg, Moskwa 1991, s. 339
Powrót do tekstu. 59 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa rosyjskowo. Ot kupca do bankira, St. Petersburg 1999, s. 97-129
Powrót do tekstu. 60 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 149
Powrót do tekstu. 61 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 134-135
Powrót do tekstu. 62 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 142
Powrót do tekstu. 63 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 134-135
Powrót do tekstu. 64 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa rosyjskowo. Ot kupca do bankira, St. Petersburg 1997, s. 86-129
Powrót do tekstu. 65 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa.. Moskwa 1999, s. 99
Powrót do tekstu. 66 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 151
Powrót do tekstu. 67 Raky J.I., Iz istorii pretprinimatjelstwa, Moskwa 1992, s. 58
Powrót do tekstu. 68 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 160
Powrót do tekstu. 69 Aleksjejew W.A., Illuzii i dogmy, Moskwa 1991, s. 294-298
Powrót do tekstu. 70 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa.. Moskwa 1999, s. 121
Powrót do tekstu. 71 Kuzniecow A.O., O bjeoj armi i jejo nagradach, Moskwa 1991, s. 7
Powrót do tekstu. 72 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 140
Powrót do tekstu. 73 Cwietkow S.A., Szkudniejew F.D., Psyhologia biznesa, St. Peterburg 1992, s. 29
Powrót do tekstu. 74 Gałagan A.A., Istoria prjedprinimatjelstwa. Moskwa 1999, s. 146
Powrót do tekstu. 75 Praca zbiorowa pod red. Andrejewej I.W., Ekonomiczeskaja psychologia, St. Petersburg 2000, s. 141
Powrót do tekstu. 76 Gurow A.I., Organizowannaja prestupnost nie mif a realnost, Moskwa 1992
Powrót do tekstu. 77 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 179
Powrót do tekstu. 78 Makuszkina T.I., Razwite targowli w Rasii, Moskwa 1997, s. 180
Powrót do tekstu. 79 Lajewska M.I., Sowremennye predprinimatjelstwo, Moskwa 1999

  Poprzedni rozdział

© 1998 - 2005 Pawel Wojcik. All rights reserved.