 |
KULTURA ROSYJSKIEGO BIZNESU |
| 4.1.1. OCENA POZIOMU KOLEKTYWIZMU |
| Mój adres to nie dom i nie ulica, Mój adres to Związek Radziecki. W. Haritonowa - słowa popularnej piosenki D. Tuhmanowa |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Od dawien dawna dichotomia "kolektywizm-indywidualizm"
jest uważana za jedną z głównych cech charakteryzujących gospodarczo-kulturową
zmienność. Rosjanie w pojęciu stereotypowym są bardzo kolektywni i już myśliciele XIX w. wskazywali, że typową cechą dla kultury rosyjskiej jest przewaga kolektywizmu, co zasadniczo różni ją od indywidualistycznej kultury zachodniej. Dokładne poznanie tego zagadnienia czyni go jednak bardziej skomplikowanym. Kraje anglosaskie (USA, Wielka Brytania, Australia), w których dominuje etyka protestancka wyróżniają się najwyższym indeksem indywidualizmu, w katolickich krajach Europy Zachodniej indywidualizm jest rozwinięty słabiej, jeszcze słabiej w konfucjańskich i muzułmańskich krajach Azji oraz prawosławnej Rosji. Rosyjski Kościół Ortodoksyjny popierał silne więzy rodzinne i wzajemne poparcie we wspólnocie społecznej. Kolektywizm w Rosji rozwijał się na przyjaznym gruncie - z jednej strony (ludzie w Rosji od zarania dziejów żyli na olbrzymich otwartych przestrzeniach wspólnie pracując i przez wiele wieków kolektywizm był formalnie zalecany przez instytucje socjalne) z drugiej strony indywidualizm rosyjski rozwijał się w środowisku w którym wolności osobiste zawsze były deklarowane, ale nie przestrzegane. Ramy socjalne w Rosji często nie pozwalały na wysoki poziom wolności jednostki, występowały również ograniczenia w okazywaniu indywidualnego współzawodnictwa (zwycięstwo w takim przypadku nie zawsze było szanowane). J. W. Latow pisze: W warunkach słabości wartości indywidualistycznych, "him self made man" (człowiek, który stworzył siebie sam) jest odbierany przez otoczenie jako parweniusz, zajęty wyłącznie robieniem własnej kariery "idąc po trupach" 
118. Reformy ekonomiczne drugiej połowy XIX wieku i wczesnego XX wieku zapoczątkowały proces niszczenia tradycji kolektywnej, jednak i w tym okresie możemy doszukiwać się przesłanek wysokiego poziom wolności, spowodowanych migracją ludności, strukturą rynku pracy, dostępem do nauki i trendami demokratycznymi. Po rewolucji 1917r. zostały one jednak zastąpione przez sztuczną lojalność i posłuszeństwo partii, która kontrolowała zachowania i osiągała posłuszeństwo obywateli poprzez instytucje policyjne. Partia również była odpowiedzialna za inwigilacje rodziny i lojalność grup wobec systemu politycznego państwa. Narzucany przez władzę komunistyczną kolektywizm, miał służyć tworzeniu się nowej więzi społecznej. Jego siłą było to, że wyrażał zasadę podzielonej odpowiedzialności, która dzielona z innymi zwalniała od indywidualnej odpowiedzialności. Taki kolektywizm nie skłaniał do autentycznej lojalności wobec jego członków. Wysoko kolektywne zachowania społeczeństwa rosyjskiego, obserwujemy szczególnie w okresach wielkiego zagrożenia, jak np. walki o przetrwanie narodu podczas drugiej wojny światowej znanej w Rosji jako "Wielka Wojna Ojczyźniana". W latach 1990 - tych, gdy walka o przetrwanie ekonomiczne w okresie gospodarczego bałaganu uczyniła wzajemną pomoc niezbędną, możemy zaobserwować przejawy kolektywizmu, przeważnie w ubogich grupach społecznych. Z drugiej strony, uświadomienie ideologiczne zachowań zachodnich przez media i oficjalna doktryna gospodarki rynkowej, popycha rosyjską przedsiębiorczość na drogę większego indywidualizmu. To właśnie jest powodem, zasadniczych sprzeczności w rosyjskim indywidualizmie. Z jednej strony obserwujemy ogromne skłonności do indywidualnej rywalizacji, bardzo wysoki dystans władzy i bardzo niską odpowiedzialność społeczną , z drugiej strony specyficzny elitaryzm (rosyjską urawniłowkę), jednoczenie się w swoiste "sieci przetrwania" - mafie oraz codzienną "komunalność" społeczeństwa . Dla określenia stopnia kolektywizmu w Rosji oparto się na badaniach przeprowadzonych przez G. Hofstede
119, A. Naumowa
120, 121
oraz projektu GLOBE
122. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Wyniki uzyskane przez G. Hofstede odnośnie kolektywizmu przedstawiono w tabeli 4.1.1.1. W tabeli tej umieszczono również wyniki badań A. Naumowa i projektu GLOBE, ponieważ dane G. Hofstede mogą być w poważnym stopniu zniekształcone. Dane dotyczące Rosji nie zostały bowiem otrzymane przez G. Hofstede ze standardowych arkuszy 100 pytań (tak jak w innych krajach), a zostały one obliczone przy wykorzystaniu różnych źródeł pośrednich, takich jak dane statystyk krajowych, opisy archetypów w literaturze i historii, oraz według wyników badań lokalnych przeprowadzanych na małej ilości respondentów. Ponadto może się wydawać, że sama kultura firmy IBM ma tu wpływ na kulturę jej pracowników. Aby wyniki badań z innych państw mogły służyć, jako dobry materiał porównawczy, należało by również w Rosji posłużyć się metodą ankietową tej samej grupy - pracowników firmy IBM. Wśród informatyków istnieje nawet pojęcie "chłopcy z IBM" które charakteryzuje młodych, zdolnych i asertywnych ludzi. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabela 4.1.1.1 Wskaźniki indywidualizmu G. Hofstede - IDV dla 50 krajów i 3 regionów |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Należy nadmienić, że dokonano pewnych prostych przekształceń matematycznych
ze wskaźnikami zawartymi w badaniach GLOBE, które ujęte są w skali
od 1 do 7, aby uzyskać wyniki liczbowe odpowiadające skali, którą
stosował G. Hofstede (od 1 do 100). Wskaźniki z projektu GLOBE pomnożono
przez 100, następnie podzielono przez 7, czyli 4.45 x 100 : 7 = 63.57.
Trzeba zwrócić uwagę na fakt, że największe znaczenie wskaźnika indywidualizmu
(IDV) według skali przedstawionej przez G. Hofstede świadczy o indywidualizmie,
natomiast w projekcie GLOBE - o kolektywizmie. Aby to uwzględnić,
należy zmienić polaryzacje skali w projekcie GLOBE, czyli od najwyższego
możliwego wskaźnika odjąć jego wskaźnik rzeczywisty. Otrzymano więc
100 - 63.57 = 36.43. Niemal całkowita zbieżność wyników wskaźnika indywidualizmu dla innych krajów (którą dla porównania policzono) dowodzi o możliwości porównania wskaźników z Rosji uzyskanych w tych odrębnych badaniach. Oceny ilościowe ukazane w tabeli 4.1.1.1. można dodatkowo uzupełnić, poprzez zastosowanie interpretacji jakościowej opracowanej przez G. Hofstede, która daje wyobrażenie o skrajnie krytycznych poziomach zastosowanej skali, będących "idealnymi typami". Zostały one szczegółowiej omówione w poprzedniej części pracy. Ponieważ Rosja mocno skłania się ku kolektywizmowi, co też można uważać za fakt udowodniony, dla jej kultury gospodarczej charakterystyczne będą właśnie te wskaźniki, które przedstawiono w trzeciej kolumnie tabeli 4.1.1.2. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabela 4.1.1.2. Wskaźniki kultury w zależności od relacji między indywidualizmem i kolektywizmem, według G. Hofstede
123 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Będąc powszechnie uznaną i obecnie już klasyczną, metodologia G.
Hofstede ciągle przyciąga uwagę wielu naukowców, którzy stosują ją
jako bazę do badań mentalności obywateli różnych krajów. Tę drogę
wybrał również rosyjski socjolog A. Naumow, który postawił sobie za
cel, z jednej strony rozwój poglądów i idei G. Hofstede, z drugiej
zaś - zilustrowanie ich na przykładzie konkretnych badań empirycznych
w Rosji, przeprowadzonych dokładnie według tej metody. Aby użyć metodologii G. Hofstede do zbadania rosyjskiej mentalności, A. Naumow w okresie od października 1995 r. do czerwca 1996 r. przeprowadził badania wśród 450 obywateli rosyjskich z wyższym oraz niepełnym wyższym wykształceniem. Ankietowano głównie studentów i słuchaczy szkół biznesu, wykładowców i specjalistów, administratorów i biznesmenów. Według A. Naumowa, taki wybór odpowiada kontyngentowi respondentów G. Hofstede
124. Jednak wybór z trudem można nazwać reprezentatywnym - bowiem mało prawdopodobne jest, że mentalność uczniów i pracowników szkół biznesu jest taka sama jak dla rosyjskich pracowników firmy IBM. Wskaźniki przedstawione w tabeli 4.1.1.3. nie wskazują wielkich rozbieżności indywidualizmu dla różnych pozycji zawodowych, prawdopodobnie dlatego, że analiza dotyczyła wyłącznie środowisk akademickich. Ciekawiej natomiast przedstawiają się wskaźniki, dla respondentów z różnych stref geograficznych Rosji (Tabela 4.1.1.4.), oraz dla menedżerów o różnej ilości podwładnych (Tabela 4.1.1.5.). Można zaobserwować, że im surowsze są warunki klimatyczne (północno-zachodnia część Rosji), tym wyższy jest poziom kolektywizmu (chociaż różnice są nieznaczne), również im większa ilość podwładnych u respondenta, tym wyższy jest jego indywidualizm (tu obserwujemy już zdecydowane różnice), co potwierdziły również badania G. Hofstede. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabela 4.1.1.3. Wskaźniki indywidualizmu G. Hofstede - IDV dla różnych pozycji zawodowych w Rosji według badań A. Naumowa
125 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabela 4.1.1.4. Wskaźniki indywidualizmu G. Hofstede - IDV dla różnych stref geograficznych w Rosji według badań A. Naumowa
126 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabel 4.1.1.5. Wskaźniki indywidualizmu - IDV w Rosji dla różnej ilości podwładnych u respondentów według badań A. Naumowa
127 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Kolektywizm w projekcie GLOBE, to kolektywizm w pojęciu G. Hofstede,
rozbity jednak na dwie oddzielne grupy rodzajowe. Postanowiono oddzielić
kolektywizm zawodowy, czyli orientację grupową w miejscu pracy od
kolektywizmu rodzinnego, który przejawia się w życiu prywatnym. Dodatkowo
stworzono dwa oddzielne wymiary: "ocena kolektywizmu" -
respondenci odpowiadali na pytanie "jak jest?" oraz "pragnienie
kolektywizmu" - pytano "jak powinno być?". Podejście
takie wydaje się słuszne, szczególnie w przypadku badań przeprowadzanych
w Rosji, gdzie życie prywatne jest silnie oddzielane od zawodowego
przez pracowników niskiego szczebla, natomiast dla wysokiej kadry
kierowniczej i właścicieli firm, takiego podziału praktycznie nie
obserwujemy. Ponadto różnica miedzy stanem faktycznym, a stanem oczekiwanym
jest w Rosji również wyższa, niż w większości innych krajów
128. Wyniki badań
GLOBE przedstawione we tabeli 4.1.1.1. przeliczone na skalę G. Hofstede
dla porównania z innymi państwami na świecie odnosiły się do kolektywizmu
zawodowego w kategorii oceny "jak jest". Tabela 4.1.1.6.
ilustruje już wszystkie wyżej wymienione wymiary wskaźnika kolektywizmu
w Rosji. Dla porównania w tabeli tej umieszczono państwa, które nie
były wykazane wcześniej, oraz średnie światowe dla poszczególnych
wskaźników. |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Tabela 4.1.1.6. Wskaźniki kolektywizmu według GLOBE
129 |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| W kategorii oceny "jak jest", poziom kolektywizmu zawodowego w Rosji wynosi 4,45 umieszczając ten kraj na 18 miejscu w grupie 73 krajów. To odzwierciedla tradycyjne i historyczne poparcie dla grupowych zachowań, mających korzenie w tradycjach historycznych i socjalistycznym szkoleniu ideologicznym o postępowaniu kolektywnym. Jednocześnie Rosjanie pragną bardzo niskiego poziomu kolektywizmu - 3.80. Ten fakt wskazuje na ogromny wpływ kultury zachodniego biznesu w Rosji, ankietowani bowiem chcą zerwać tradycyjne więzi grupowe ze społecznością dążącą do przetrwania i negują prace zespołową jako naganną dla innowacyjnej ekonomii. Wskaźnik kolektywizmu Rodzinnego "jak jest" jest wysoki z poziomem 5,67 co lokuje Rosję na pozycji 18. W kategorii "jak powinno być" - 5.80, co stawia Rosję na pozycji 20. Kolektywizm Rodzinny posiada głębokie korzenie w historii i kulturze społeczeństwa i w przypadku Rosji potwierdza, że wcześniej preferowane wartości nie ulegają silnej zmianie w procesie przejściowym gospodarki. Rosja jest więc krajem wysoko kolektywistycznym, zmierzającym do zmiany w kierunku bardziej zindywidualizowanego społeczeństwa, jednak z silnymi więzami rodzinnymi. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
118 Latow J.W., Osobennosti
nacjonalnowo reketa, Moskwa 2001 |
|
119 Hofstede G., Kultury
i organizacje; zaprogramowanie umysłu, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2000 |
|
120 Naumov A.I., Puffer
S.M., Measuring Russian Culture using Hofstede's Dimensions, International
Association for Applied Psychology, Boston 2000 |
|
121 Naumov A.I., Hofstandowo
izmjerenie Rasii, Manager, Moskwa 1996, s. 71-95 |
|
122 Praca zbiorowa,
Cultural Influences on Leadership and Organizations: Project GLOBE,
Michan & Co., Boston 1998 |
|
123 Hofstede G., Kultury
i organizacje; zaprogramowanie umysłu, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne,
Warszawa 2000 s. 103-119 |
|
124 Naumov A.I., Puffer
S.M., Measuring Russian Culture using Hofstede's Dimensions, International
Association for Applied Psychology, Boston 2000, s. 11 |
|
125 Naumov A.I., Puffer
S.M., Measuring Russian Culture using Hofstede's Dimensions, International
Association for Applied Psychology, Boston 2000, s. 21 |
|
126 Naumov A.I., Puffer
S.M., Measuring Russian Culture using Hofstede's Dimensions, International
Association for Applied Psychology, Boston 2000, s. 21 |
|
127 Naumov A.I., Puffer
S.M., Measuring Russian Culture using Hofstede's Dimensions, International
Association for Applied Psychology, Boston 2000, s. 22 |
|
128 Naumov A.I., Puffer
S.M., Measuring Russian Culture using Hofstede's Dimensions, International
Association for Applied Psychology, Boston 2000, s. 22 |
|
|
© 1998 - 2005 Pawel Wojcik. All rights reserved.