Pozycja wymuszającego haracz wygląda najbardziej przyzwoicie. Kiedy to przedsiębiorca płaci daninę przestępczym grupom zorganizowanym (w Rosji haracz nazywany jest "reketem"), ma wprawdzie świadomość, że robi wątpliwy interes z rzeczywistymi przestępcami, którzy jednak nie chowają się za służbowymi legitymacjami i dlatego w tym przypadku nie powstaje błędne przekonanie o ważnych funkcjach publicznych. W oparciu o badania statystyczne można stwierdzić, że przedsiębiorca spotyka się z "reketem" ze strony kryminalnych struktur mniej więcej tak samo często, jak z wymuszającymi haracz urzędnikami państwowymi. W postradzieckiej Rosji mamy do czynienia w ten sposób nie z jedną "drapieżną ręką", lecz z trzema:

- biurokratą, który nie pomaga przedsiębiorcy, a tylko pobiera podatki i nęka go kontrolą administracyjną
- łapówkarzem, odmawiającym zawarcia transakcji czy załatwienia czegokolwiek bez "gratyfikacji"
- wymuszającym haracz - zapewniającym ochronę kontraktów i własności przedsiębiorcy (często ochronę przed napadem ze strony samego wymuszającego) w zamian za odpowiednią opłatę

Taką sytuację amerykański sowietolog Steven Fish nazywa "gospodarką wymuszających haracz". Wymuszenia od przedsiębiorców i permanentne napaści na ich prawa własności stają się normą w działalności zarówno legalnych, jak i nielegalnych struktur 161. Przedstawicielami kulturowych cech narodowych są bowiem wszystkie struktury społeczne, a wyobrażenia o etycznie dopuszczalnych formach i wzorcach zachowania, stają się (w przypadku Rosji - niestety się stają) fundamentem kultury prawnej.

W żadnym wypadku jednak rosyjskich przedsiębiorców nie można nazwać "niewinnymi owieczkami". Wyobrażenia "zwykłych ludzi" o przedsiębiorcach jako o złodziejach i oszustach, niestety dosyć często nie odbiegają od realnej rzeczywistości. Nieuczciwość w zachowaniu rosyjskich przedsiębiorców można obserwować w trzech kierunkach: w stosunku do klientów, w stosunku do państwa i w stosunku do partnerów.

W stosunku do klientów:
- pierwsze, co rzuca się w oczy, to banalne oszustwo na skalę masową. Klasycznym przykładem jest historia z piramidą finansową "MMM", po której u dziesiątek tysięcy ludzi uczucie nienawiści do przedsiębiorców, stało się odruchem warunkowym. Jeżeli jednak głębiej rozpatrzymy główne źródła dochodów nowych rekinów to wyjdzie na jaw, że pierwotne gromadzenie kapitału w od końca lat 60-ch do początku lat 90-ch, opierało się właśnie na nadużyciach w stosunku do zwykłych obywateli. W teorii ekonomii bardzo szeroko stosowane jest pojęcie "zachowania rento orientacyjnego" - tak nazywa się wyścig za pieniędzmi, oparty nie na konkurencji, lecz na wykorzystaniu przywilejów. Zagraniczni badacze "zagadkowej Rosji" już dawno stwierdzili, że na początku lat 90-ch Rosja stała się "rajem dla przywłaszczenia korzyści". Zgodnie z oceną A. Oslunda w 1992 r. całkowity dochód z takich operacji przewyższał 80% rosyjskiego PKB (m.in. 30% - od spekulacji zasobami energetycznymi i metalami, następne 30% od kredytów preferencyjnych) 162. Takie pozyskiwanie dochodu stało się fundamentem praktycznie wszystkich największych fortun i stanowiło nowy podział majątku narodowego na rzecz tzw. "nowych Rosjan". Ponieważ taka działalność gospodarcza jest destrukcyjna dla społeczeństwa (korzyść biznesmenów to straty pozostałej części społeczeństwa), jest oczywistym fakt, że zwykli obywatele uważają taki biznes za kryminalny, nawet gdy prawo formalnie nie jest łamane.

W stosunkach z rządem:
- biznes też nie stosuje uczciwych "zasad gry". Uchylanie się przed rejestracją transakcji i opłaty podatków, przekupstwo urzędników państwowych, nielegalny transfer kapitału za granicę - wszystko to stało się na tyle pospolite, że jest przyjmowane jako część profesjonalnych nawyków przez tych, którzy zdecydowali się pływać w mętnej wodzie rosyjskiego biznesu. Nie płacenie podatków wykorzystywane jest jako instrument marketingowy i zwane jest "cichą reklamą". Przedsiębiorcy reklamują swój towar jako najtańszy, bo bez podatku. Powołamy się dla przykładu chociażby na dane dotyczące skali nie zarejestrowanych transakcji: ich część w dochodzie rosyjskich przedsiębiorców w 1997 r. wyniosła według optymistycznych ocen 163 8-15%, a według pesymistycznych - około 47%. W roku 1994 rząd rosyjski uważał, że więcej niż 42% firm jest nielegalnych, ponieważ nie płaci podatków i nawet nie posiada oficjalnego zezwolenia na prowadzenie działalności 164. Rosyjska gospodarka bardzo szybko zdobyła "pstrokaty" charakter - na tyle wąsko splotły się w niej działalność oficjalna z nieoficjalną szarą strefą.

Na koniec, w stosunkach pomiędzy sobą:
- przedsiębiorcy wcale nie zamierzali być uczciwi. Według wyników badań przeprowadzonych w 1997 r. pod kierownictwem W. W. Radaewa pośród rosyjskich przedsiębiorców z niedotrzymaniem zobowiązań przez kontrahenta spotkało się 82%, przy tym 50% sporadycznie, a 32% często 165. Systematyczne naruszanie zobowiązań i nieuczciwa konkurencja są uzupełniane w naturalny sposób (i ograniczane) wykorzystaniem usług mafii w celu odebrania długów oraz likwidacji konkurencji. Zabójstwa przedsiębiorców są tak samo częste, jak i zabójstwa przywódców mafii, co poddaje w wątpliwość istnienie istotnych różnic pomiędzy legalnym, a mafijnym biznesem 166.

  Poprzedni rozdział