KULTURA ROSYJSKIEGO BIZNESU  

4.3. CHARAKTERYSTYKA ROSYJSKIEGO BIZNESMENA

Żarliwą pracą nie dorobisz się murowanego pałacu.

Rosyjskie przysłowie ludowe

Wiadomo, że próba nakreślenia społecznego portretu współczesnego rosyjskiego przedsiębiorcy, ma charakter wyłącznie prowizoryczny.
Próba uogólnienia cech wielu tysięcy osób, bardzo różniących się pod względem charakteru, norm moralnych i wieku nieuchronnie prowadzi do pewnej abstrakcji. W codziennym życiu zawsze można spotkać konkretne przykłady zaprzeczające uogólnieniom teoretycznym. W ostatnim okresie takie "odbieganie od stereotypów" spowodowane jest głównie silnym wpływem na rosyjską przedsiębiorczość kultury zachodniej.
Jednak warto jest przyjrzeć się, niektórym najbardziej charakterystycznym cechom społecznego portretu rosyjskiego przedsiębiorcy w świetle badań rosyjskich naukowców.

Współcześni przedsiębiorcy rosyjscy to zróżnicowana grupa ludzi mających odmienne motywacje, pochodzenie społeczne, wykształcenie, różne źródła pochodzenia kapitału początkowego, doświadczenia w stosunkach z władzami etc.
Sprzeczne i na pierwszy rzut oka wykluczające się wzajemnie cechy rosyjskiego przedsiębiorcy, pochodzą z ogólnej hierarchii systemu wartości i stereotypów zachowań. Żeby odpowiedzieć na pytanie, co jest czynnikiem pobudzającym w rosyjskich warunkach, trzeba ustalić, czym kieruje się naród. Zazwyczaj określa się trzy podstawowe rodzaje motywacji działalności gospodarczej, które odpowiadają tej lub innej grupie krajów lub kultur:

- Pierwszy rodzaj - osiągnięcie celu, gdzie pieniądze odgrywają dużą rolę np. chęć zdobycia pozycji lidera na rynku, bądź jako pierwszeństwo oferowania nowości etc.
- Drugi rodzaj - motywacja obronna, czyli dążenie do tego, aby nikt nie ingerował w interesy, chęć stworzenia własnego świata (temu np. odpowiada struktura klasowa). Grupa takich krajów najbardziej docenia stabilność.
- Trzeci rodzaj - motywacja społeczna. Tu możemy wydzielić dwie podgrupy: 
   - Kraje, w których ludzie doceniają jakość życia, ale uważają, że najlepiej jest nic nie zmieniać, żeby nic się nie pogorszyło.
   - Kraje mające motywację społeczną, które jednak chcąc podwyższyć jakość życia, są gotowe podjąć pewne ryzyko.

Według wyników większości badań Bibliografia. 171 "nowi Rosjanie" w swej motywacji należą do drugiej grupy, która najbardziej ceni sobie stabilność. Jest to bardzo ważny wynik, który pokazuje, że Rosjanie wolą motywację skierowaną na osiągnięcia i zrezygnowali z myślenia, że niczego nie należy zmieniać.

Na szczególną uwagę zasługują orientacje gospodarcze oraz nastawienia przedsiębiorców, ponieważ to właśnie one ukazują najbardziej znaczące różnice podmiotów gospodarczych. Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest wybór preferowanego modelu ustroju ekonomicznego: prawie wszystkie grupy oddają głos na szwedzki model socjalizmu ekonomicznego i jedynie dla przedsiębiorców wybór liberalnego modelu gospodarki wolnorynkowej jest modalny (Tabela 4.3.1.). Przedsiębiorcy są jedyną grupą preferującą model amerykański i jedną z niewielu nie akceptującą modelu chińskiego.
W porównaniu z innymi kategoriami społecznymi wśród przedsiębiorców obserwuje się najwyższą gotowość do aktywnego protestu politycznego (32,5% przy średnim wskaźniku 22,4%). Tak samo duża jest ich gotowość do stosowania przemocy w obronie swych praw i interesów. Na przykład, co piąty przedsiębiorca gotów jest użyć przemocy, tyle samo deklaruje, że raczej może po nią sięgnąć i jedynie 22,5% wyklucza taką możliwość. Bardziej agresywne nastawienie mają jedynie wojskowi i policjanci (65,4%) i wyższa kadra kierownicza (59,3%). U najbardziej pokojowo nastawionych grup obywateli (emeryci, urzędnicy bez wyższego wykształcenia, specjaliści z branż nie produkcyjnych) średni poziom łącznej gotowości do użycia przemocy wynosi trochę ponad 20%. Wzrost przestępczości oraz bezpośredni kontakt ze światem przestępczym podczas prowadzenia interesów, nie tylko nie odstrasza przedsiębiorców, a wręcz ich motywuje.

PREFEROWANY TYP MODELU EKONOPMICZNEGO

KATEGORIA W/G POZYCJI SPOŁECZNEJ ***

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

Liberalny model ekonomiczny podobny do istniejącego w USA

17,4

13,4

12,4

19,2

5,1

9,5

11,4

35,0

7,2

18,2

18,4

Model gospodarki wolnorynkowej podobny do istniejącego w Szwecji

29,0

48,8

43,8

23,1

33,3

47,6

37,1

22,5

29,8

37,0

36,8

Model kapitalizmu państwowego podobny do istniejącego w Chinach

10,1

7,9

7,9

15,4

8,1

4,8

15,2

7,9

7,6

9,0

9,3

Model gospodarki socjalistycznej, podobny do tego, jaki istniał w ZSRR przed Gorbaczowem

20,3

-

9,0

3,8

13,1

4,8

5,7

-

12,5

9,0

10,5

Model gospodarki zarządzanej podobny do tego, jaki istniał w ZSRR w czasach stalinowskich

2,1

1,2

5,6

3,8

3,0

-

8,6

5,0

10,5

3,0

2,6

Inne

5,8

8,5

9,0

-

4,0

9,5

2,9

7,5

3,8

8,0

-

Trudno powiedzieć

14,5

20,1

12,4

34,6

33,3

23,8

19,0

22,5

28,3

21,0

26,3

***
1- kadra kierownicza wyższego i średniego szczebla;
2- specjaliści z wyższym wykształceniem z branż nieprodukcyjnych;
3- specjaliści z wyższym wykształceniem z branż produkcyjnych;
4- wojskowi i policjanci;
5- urzędnicy bez wyższego wykształcenia;
6- przedstawiciele wolnych zawodów;
7- robotnicy;
8- przedsiębiorcy;
9- emeryci;
10- studenci i uczniowie;
11- gospodynie domowe

Tabela 4.3.1. Preferowane modele ustroju społeczno-politycznego w zależności od pozycji społecznej, % respondentów Bibliografia. 172
Obserwujemy również silne zróżnicowanie przedsiębiorców według stylu prowadzenia biznesu. Na przykład, radykalny sposób prowadzenia interesów stosuje jedynie 9% przedsiębiorców, racjonalny i radykalny - 40%, racjonalny - 22 % i konserwatywny - jedynie 7% (Tabela 4.3.2.).

NASTAWIENIE NA RYZYKO

NASTAWIENIE NA INNOWACJE
RAZEM:

Jedynie wprowadzenie nowości pozwala osiągnąć sukces w biznesie

Innowacje w biznesie są uzasadnione, kiedy dają efekt natychmiastowy

Lepiej unikać innowacji, iść utorowana drogą

Żeby osiągnąć sukces w biznesie, zawsze trzeba ryzykować

Radykalny
5%

Radykalny i racjonalny
4%

Radykalny i konserwatywny
0,3%

9,3%

Ryzykować trzeba tylko w skrajnym przypadku, kiedy nie ma innego wyjścia

Racjonalny i radykalny
40%

Racjonalny
22%

Racjonalny i konserwatywny 4%

66%

Nigdy nie należy ryzykować, zawsze trzeba działać mając pewność

Konserwatywny i radykalny
11%

Konserwatywny i radykalny
9%

Konserwatywny
3%

23%

RAZEM:

56%

35%

7%

98,%

Tabela 4.3.2. Stosunek do ryzyka i innowacji rosyjskich biznesmenów Bibliografia. 173.
Kolejną, charakterystyczną cechą rosyjskiego biznesu pozostaje to, że jest on zajęciem zdominowanym przez mężczyzn.
Biorąc pod uwagę fakt, że ogólne zatrudnienie kobiet we współczesnej gospodarce rosyjskiej wynosi ponad 55%, to zaledwie 15% firm prywatnych zostało założonych przez kobiety.
Ciekawe są wyniki analizy porównawczej problemowych stref rosyjskiego i amerykańskiego biznesu "kobiecego". Większość Rosjanek jest zaniepokojona czynnikami nie zależącymi od nich w sposób bezpośredni. Są to: podatki (90% respondentek), przepisy (81%), niestabilność systemu bankowego (66%), inflacja (66%), korupcja (55%), przestępczość (39%). Amerykanki natomiast skupiają uwagę na problemach funkcjonowania i rozwoju własnych przedsiębiorstw. Są to problemy rentowności (95%), zarządzanie i rozwój (90%), zarządzanie finansami (83%), wdrażanie nowych technologii (72%). Istnieją również duże różnice w źródłach inwestycji, które wykorzystują rosyjskie i amerykańskie kobiety biznesu. Rosjanki w większości bazują na własnych środkach - oszczędnościach (36%) i zyskach osiąganych z biznesu (25%), a tylko 18% z nich wykorzystuje kredyty bankowe. W USA natomiast 60% kobiet biznesu reinwestuje zyski we własny biznes, 32% wykorzystuje kredyty bankowe Bibliografia. 174.

Aby scharakteryzować przedsiębiorczość młodzieżową, należy wspomnieć o badaniu, przeprowadzonym w r. 1993 wśród studentów wydziałów humanistycznych i technicznych. Autorzy tego badania jako cechę klasyfikującą wykorzystali gotowość młodego specjalisty objęcia stanowiska kierowniczego. Wynik był taki, że studenci, nastawieni na działalność kierowniczą są znacznie bardziej aktywni, również w stosunku do działalności biznesowej (Tabela 4.3.3.) Bibliografia. 175.

OCENY I NASTAWIENIA

STOSUNEK DO PRACY KIEROWNICZEJ

Chcą objąć stanowisko kierownicze

Nie chcą obejmować stanowiska kierowniczego

Chcą otworzyć własny biznes

35

8

Wierzą w realizację własnych planów

64

47

Chcą na zawsze wyemigrować zagranicę

28

15

Myślą, że za 10 lat staną się bogaci

23

4

Tabela 4.3.3. Ocena i nastawienie studentów w zależności od chęci zajmowania się pracą kierowniczą, % respondentów Bibliografia. 176
Ponadto można wyodrębnić 12 grup czynników sukcesu (sił przetrwania) w biznesie w warunkach rosyjskich (Tabela 4.3.4.). Badania te zostały przeprowadzone metodą ankietową wśród rosyjskich biznesmenów, których firmy osiągnęły sukces Bibliografia. 177.

GRUPY CZYNNIKÓW
OKREŚLA W STOPNIU

DECYDUJĄCYM

ZNACZNYM

MAŁYM

NIE OKREŚLA

BRAK ODPOWIEDZI
PUNKTÓW

Obowiązujące ustawodawstwo

29

27

25

11

8

2,6

Polityka ekonomiczna rządu rosyjskiego

31

26

21

12

9

2,6

Działalność centralnych i lokalnych organów władzy

18

31

29

13

9

2,4

Popyt i podaż na Państwa produkcje lub usługi

62

23

6

3

6

3,3

Presja ze strony świata przestępczego

4

18

35

34

9

1,7

Sytuacja z dostawcami materiałów i części

35

31

10

16

8

2,7

Sytuacja z inwestycjami w biznesie

20

23

16

28

13

2,1

Organizacja produkcji i zarządzanie w przedsiębiorstwie

34

42

9

5

10

2,8

Cechy osobowe oraz przedsiębiorczość Państwa pracowników

30

48

11

16

53

2,8

Własna przedsiębiorczość

44

36

8

1

11

3,0

Układy osobiste z wpływowymi ludźmi z aparatu władz państwowych

28

28

16

19

9

2,5

Układy osobiste z innymi przedsiębiorcami

37

35

14

6

8

2,9

Tabela 4.3.4. Czynniki sukcesu rosyjskich biznesmenów Bibliografia. 178.
Powyższa próba charakterystyki rosyjskiego przedsiębiorcy opierała się wyłącznie na źródłach rosyjskich. Warto więc przyjrzeć się bliżej omawianym zagadnieniom wykorzystując źródła zagraniczne.
Najszerszą próbą analizy cech menedżerów na świecie był międzynarodowy program GLOBE Bibliografia. 179, którego niektóre wyniki wykorzystałem wcześniej porównując z wynikami G. Hofstede i A. Naumowa.
Program GLOBE nie był jednak próbą analizy szeroko pojętej kultury biznesu, a skupiał się tylko na analizie wymiarów przywództwa i liderstwa na świecie.
Program ten w był realizowany w Rosji w latach 1995 - 1996, badania ankietowe objęły 450 menedżerów wysokiego szczebla i 450 kierowników. Średni wiek respondentów wynosił 38.8 lat, 61.7% z nich stanowili mężczyzn i 38.3% kobiety. Skład etniczny ankietowanych był urozmaicony: Rosjanie - 69%, Ukraińcy - 10%, Tatarzy - 5%, 2% inne narodowości. Prawie 25% respondentów podało, że jest wierzących, z czego 22% stanowili Chrześcijanie i 3% Buddyści. Średni profil zatrudnienie menedżerów był następujący: ilość lat zatrudnienia - 16,8 lat, praktyka kierownicza - 7,4 lat, zatrudnienie w obecnym miejscu pracy - 8,6 lat. 40% było członkami organizacji zawodowych i 15% aktywnie działało w stowarzyszeniach handlowych i przemysłowych. W przeszłości 5% respondentów pracowało w korporacjach wielonarodowych. Ankietowani menedżerowie pracowali: w branżach produkcyjnych (42%), administracji (28%), marketingu i sprzedaży (15%), zarządzaniu zasobami ludzkimi (8%). 83% menedżerów używało jednego języka, 15 % dwóch, a 2% używało trzech języków. Poziom edukacji u respondentów był wysoki - średnia ilość lat nauki wynosiła 15,5. Wykształcenie techniczne posiadało 61%, 39% ekonomiczne, planistyczne lub finansowe, 12% respondentów zadeklarowało, że przechodziło szkolenia z technik zarządzania w firmach zagranicznych.
Egalitaryzm.

W badaniach GLOBE wymiar ten jest praktycznie wskaźnikiem ukazującym równouprawnienie kobiet i mężczyzn na kierowniczych stanowiskach, ponieważ tak zostały sformułowane pytania w ankiecie. W średniowiecznej Rosji role mężczyzn i kobiet były jasno zdefiniowane i oddzielone od siebie. Mężczyźni byli odpowiedzialni za czynności poza domem (polowanie, uprawa), podczas gdy kobiety dbały o wewnętrzne sprawy domu. Wraz ze zwiększonym oddziaływaniem państwa i później systemu komunistycznego w środowisku społecznym, indywidualna kontrola tego środowiska zanikała i w rezultacie zanikały różnice w roli kobiet i mężczyzn. Podczas okresu sowieckiego, równouprawnienie było uświadamiane ideologicznie przez państwo. W rezultacie tej ideologii i zgodnie z prawem, mężczyźni i kobiety mieli równy dostęp do nauki i pracy. Partia nawet specjalnie ustalała "prawidłową" równowagę mężczyzn i kobiet w aparacie politycznym i rządowym. Prześladowania stalinowskie oraz druga wojna światowa zdecydowanie pomniejszyła populację męską i polityka państwa zmusiła kobiety do pracy w różnych typowo męskich dziedzinach. W 1990 roku 37 mln mężczyzn i 38 mln kobiet było aktywnych zawodowo. W roku 1995 te liczby uległy zmianie, zmniejszyła się ilość kobiet zatrudnionych zawodowo - odpowiednio 39 i 33 miliony. Praca wymagająca wysokich kwalifikacji zawodowych jest w Rosji zdominowana przez kobiety. Ze wszystkich mężczyzn zatrudnionych zawodowo 17% posiada wyższe wykształcenie i 28% zawodowe. Liczby te dla kobiet wynoszą odpowiednio 29% i 39%. W biznesie jednak zaledwie 5% kobiet zajmuje wysokie kierownicze stanowiska, a 15% przedsiębiorstw prywatnych zostało zarejestrowanych przez kobiety. Bardzo mała różnica między wskaźnikami "jest" (4,07) i "powinno być" (4,18) wskaźnika egalitaryzmu świadczy o akceptacji przez respondentów obecnej sytuacji, a więc nierówności w szansach osiągania kierowniczych stanowisk przez kobiety.
Nakierowanie na cele.

Podczas ery sowieckiej, powszechne było przekraczanie planowanych wskaźników (norm), narzuconych odgórnie. W erze tej, większość zarządzających i dyrektorów fabryk, nie była jednak nagradzana za osiągnięcia wysokich wyników, które nie pasowały do państwowych planów ekonomicznych. Osiągnięcia nie były zauważane w znaczeniu ekonomicznym (zarobki były limitowane) i raczej były one nagradzane symboliczna nagrodą, bądź przez status w hierarchii nomenklatury. W innych dziedzinach działalności ludzkiej, państwo wynagradzało tylko te wysokie osiągnięcia w nauce, sporcie i sztuce, które miały akceptację urzędowej propagandy. Obecnie państwo i prawo nie nadąża za energicznymi inicjatywami i ekonomicznym współzawodnictwem biznesmenów. Bardzo często postawione przez siebie cele przedsiębiorcy realizują przez lekceważenie standardów etnicznych i praw moralnych. Niski wskaźnik nakierowania na cele w kategorii "jak jest" (3.39) i zbliżony do średniej światowej wskaźnik (5.54) w kategorii "powinno być" są najprawdopodobniej rezultatem dawnych sowieckich praktyk, jak również trudności z ustaleniem jasno określonego celu w niestabilnym ekonomicznie i zmiennym środowisku.
Orientacja długoterminowa.

W latach 1990-tych ludność Rosji posiadała bardzo ograniczoną orientację dotyczącą przyszłości, po zniknięciu "opiekuńczości państwowej", wiary w "lepsze komunistyczne życie" i wprowadzeniu ekonomii rynkowej. Lata pierestrojki zniszczyły wiarę w "lepsze społeczeństwo" i "potęgę rosyjskiego imperium", nie zastępując tej wiary innymi wartościami. Społeczeństwo nadal jest zdezorientowane i niepewne przyszłości. Przyczyniają się do tego ciągle przeprowadzane zmiany rządowe, zmiany w prawie, niestabilność polityczna. Przedsiębiorczość nie opiera się na planach dalekosiężnych, szybko transferując podlegające inflacji ruble w stabilną walutę lub wydając pieniądze ponad wszelki rozsądek. Sygnały stabilizacji ekonomicznej w 2000-2001 roku, spotykały się tylko z brakiem zaufania do klasy rządzącej i ich przyrzeczeniami o pozytywnych zmianach w przyszłości. Rezultatem niskiej orientacji długoterminowej, jest również niechęć inwestowania przez przedsiębiorstwa w zasoby ludzkie. Uderzające różnice w oszacowaniu zachowania w obecnej sytuacji (2.88), a wartościami i oczekiwaniami respondentów (5.48), świadczy o wysokim pragnieniu stabilizacji ekonomicznej i możliwości planowania długoterminowego.
Orientacja humanitarna.

Obecnie Rosja charakteryzuje się nieposiadaniem norm socjalnych i prawa, które by chroniło osoby niefortunne. Normy etyczne i moralne nie są mocno reprezentowane, zarówno w biznesie jak i społeczeństwie. Obecna ekonomia jest skierowana zdecydowanie na "gospodarkę rabunkową", a majątek jest skoncentrowany w rękach kilku "oligarchów". Rozpiętość płac i zarobków w Rosji ma wymiar astronomiczny. Podejrzliwość i nieufność, częściej jest regułą niż wyjątkiem. Różnica między zachowaniami rosyjskich menadżerów a wartościami których pragną wygląda optymistycznie. Podczas gdy wskaźnik orientacji humanitarnej "jak jest" jest bardzo niski i wynosi 3.94, wskaźnik "powinno być" jest wysoki i wynosi 5.59.
W tabeli 4.3.5. przedstawiono otrzymane wyniki badań, a ich graficzną interpretację na rysunku 4.3.6. Takie wymiary wyników GLOBE jak kolektywizm, kolektywizm rodzinny, dystans władzy, unikanie niepewności, męskość (asertywność) zostały szczegółowo omówione w punkcie 4.1. i porównane z wynikami innych badań. Poniżej zostaną omówione inne wymiary (wcześniej nie przedstawiane), takie jak egalitaryzm, nakierowanie na cele, orientacja długoterminowa i orientacja humanitarna.
 

"JAK JEST"

"JAK POWINNO BYĆ"

WYMIAR

ROSJA

ŚWIAT

ROSJA

ŚWIAT

Kolektywizm I

4.50

4.23

3.89

4.71

Kolektywizm rodzinny II

5.63

5.12

5.79

5.64

Egalitaryzm

4.07

3.40

4.18

5.51

Asertywność

3.68

3.85

2.83

3.70

Dystans władzy

5.52

5.14

2.62

2.78

Nakierowanie na cele

3.39

4.09

5.54

5.89

Orientacja długoterminowa

2.88

3.84

5.48

5.58

Unikanie niepewności

2.88

4.16

5.07

4.62

Orientacja humanitarna

3.94

4.09

5.59

5.38

Tabela 4.3.5. Wyniki badań GLOBE dla Rosji Bibliografia. 180

Rysunek 4.3.6. Wyniki badań GLOBE dla Rosji Bibliografia. 181

Wskaźniki GLOBE dotyczące wymiarów kulturowych przywództwa w rosyjskim biznesie, odzwierciedlają realia bolesnych reform ekonomicznych i ukazują "model mentalny" dzisiejszego "biznesmjena". Marginalne wartości dla wskaźników unikania niepewności, nakierowania na cele oraz orientacji długoterminowej w grupie "jak jest", potwierdza skłonności menadżerów rosyjskich do "przetrwania kreatywnego" w niepewnych warunkach i raczej poszukiwanie przez nich "szybkiego dolara" niż inwestycji długoterminowych. Z drugiej strony, gdyby warunki gospodarczo-społeczne w Rosji, pozwoliły na spełnienie pragnień rosyjskich biznesmenów i zbliżenie tych wskaźników do ich odpowiedników w kategorii "powinno być" wymiary kulturowe przywództwa w tym kraju niewiele by odbiegały od średnich światowych.

Powrót do tekstu. 171 Makjejewa W.G., Kultura prjetprinimatjelstwa, Moskwa 2002, s. 73-81
Powrót do tekstu. 172 Biezgodow A. W., Oczjerki socjologii pretprinimatjelstwa, Moskwa 1999, s.196
Powrót do tekstu. 173 Makjejewa W.G., Kultura prjetprinimatjelstwa, Moskwa 2002, s. 79
Powrót do tekstu. 174 Babajewa L. I., Rosijskije i amerykanskije żenszcziny-prjetprinimatjeli, Socisljedowania, Moskwa 1998, Nr. 8
Powrót do tekstu. 175 Makjejewa W.G., Kultura prjetprinimatjelstwa, Moskwa 2002, s. 80
Powrót do tekstu. 176 Makjejewa W.G., Kultura prjetprinimatjelstwa, Moskwa 2002, s. 79
Powrót do tekstu. 177 Makjejewa W.G., Kultura prjetprinimatjelstwa, Moskwa 2002, s. 79
Powrót do tekstu. 178 Duszackij L.E., Wzaimodjejstwie predprinimateli s uslowjami sredy, Socisljedowania, Moskwa 1998, Nr. 1
Powrót do tekstu. 179 Praca zbiorowa, Cultural Influences on Leadership and Organizations: Project GLOBE, Michan & Co., Boston 1998
Powrót do tekstu. 180 Praca zbiorowa, Cultural Influences on Leadership and Organizations: Project GLOBE, Michan & Co., Boston 1998 s. 51-56

Powrót do tekstu. 181 Opracowanie własne na podstawie: Praca zbiorowa, Cultural Influences on Leadership and Organizations: Project GLOBE, Michan & Co., Boston 1998

  Poprzedni rozdział
   Góra strony 

© 1998 - 2005 Pawel Wojcik. All rights reserved.