KULTURA ROSYJSKIEGO BIZNESU  

5.3. UWAGI CHARAKTERYZUJĄCE ETYKIETĘ ROSYJSKIEGO BIZNESU

Rosyjska ceremonialność.

W czasach komunistycznych preferowano szorstkość i prostotę sposobu bycia i przeciwstawiano ją wykwintniejszym manierom, utożsamianym z przebrzmiałym, burżuazyjnym stylem. Obecnie niektóre środowiska, zwłaszcza w Moskwie i Petersburgu, świadomie starają się nawiązać do starych, przedrewolucyjnych zwyczajów i staroruskiej tradycji.
Rosjanie są narodem wysoko ceremonialnym. Ceremonialność jest widoczna w sposobie ubierania się, rytuałach powitań, pożegnań, pozdrowień i innych elementach protokółu. Od gości oczekuje się przestrzegania dużej ceremonialności w ubiorze i w zachowaniu na forum publicznym, co jest szczególnie ważne przy pierwszym spotkaniu z rosyjskimi partnerami.
Stosunek do czasu.

W warunkach pełnego zatrudnienia, gwarantowanego przez państwo komunistyczne, wyegzekwowanie dyscypliny pracy, w tym również punktualności, było niewykonalne. Rosja jest krajem polichromicznym i upływającego czasu nie ceni się tak bardzo, jak na Zachodzie. Cnotą ważniejszą niż pośpiech jest umiejętność cierpliwego czekania. W relacjach z klientami zagranicznymi punktualność jest bardziej kwestią ambicji niż dyscypliny. Rosjanie oczekują punktualności od cudzoziemców, ale sami zachowują się różnie. Jeśli rosyjski partner spóźnia się, przyczyną może być przyzwyczajenie z poprzedniej epoki, ale również chęć zademonstrowania przewagi lub wybadania, jak dalece kontrahentowi zagranicznemu zależy na tym spotkaniu. Należy więc oczekiwać, że spotkanie w Rosji rozpocznie się z opóźnieniem (często godzinnym lub dłuższym), znacznie się przeciągnie poza zakładany czas i będzie raz po raz przerywane.
Rosjanie zwykle zaczynają dzień stosunkowo wcześnie, ale w ogóle nie planują swojego czasu pracy. Harmonogramy stale się zmieniają, często w ostatniej chwili. Irytujący bywa nie tylko fakt, że rzeczy nie toczą się według ustalonego planu, ale niemożność otrzymania informacji, z jakiej przyczyny nastąpiło opóźnienie i jak długo potrwa. Trudno jest również przewidzieć, ewentualny czas zakończenia spotkania. Spotkania biznesowe i inne wydarzenia, wydają się być wydarzeniami otwarto-zamkniętymi. Każdy odwiedzający powinien starać się być punktualnym, ale jednocześnie elastycznym i tolerancyjnym.
Rosyjscy menedżerowie wysokiego szczebla uważają również za normalne prowadzenie trzech czy czterech rozmów jednocześnie, jednych twarzą w twarz, a innych przez jeden czy kilka telefonów. Sytuacja wygląda inaczej w firmach z udziałem zagranicznym, które przejmują zachodnie systemy organizacji i oczekują większej wydajności. Ogólnie jednak, biznesmeni z zachodu powinni uzbroić się w cierpliwość i nie liczyć na szybkie załatwienie spraw. Ważne jest również aby robili oni odpowiednie rezerwy czasowe w swoich harmonogramach. W Rosji czas to "towar nielimitowany".
Powitanie.

Powszechne jest podawanie ręki i jej uścisk. Wersja rosyjska to mocny uścisk dłoni z kilkoma szybkimi potrząśnięciami. Rękę podaje jako pierwsza osoba starsza lub kobieta. Pomiędzy kobietą i mężczyzną lub dwiema kobietami uścisk dłoni jest oczywiście delikatny.
Krewni i dobrzy znajomi obejmują się i całują wzajemnie w policzki.
Kontakt wzrokowy podczas przedstawiania się jest bardzo ważny ale może być utrzymywany tylko tak długo jak osoba zwraca się do nas.
W grupie prawdopodobnie nie zostaniemy nikomu przedstawieni, ani nikt nas nie przedstawi.
Tytułowanie.

Wraz z upadkiem komunizmu wyszedł z użycia zwyczaj zwracania się do wszystkich per "towarzyszu". Powróciła używana w przed-rewolucyjnej Rosji forma gospodin i gaspaża. Aby bardzo oficjalnie zwrócić się do partnera używa się zwrotu "gospodin" (grzecznościowy tytuł podobny do Pan) lub "gosporza" (podobne do Pani) plus jego lub jej nazwisko.
Nazwiska rosyjskie składają się z trzech członów - imienia, "otczestwa", czyli formy pochodnej od imienia ojca, oraz nazwiska rodowego. Na przykład: Tatiana Iwanowna Titova (ojciec miał na imię Iwan). Należy zwracać się do niej per Tatiano Iwanowna. Wyraża to cieplejszy, przyjazny stosunek do rozmówcy, nie umniejszając w niczym szacunku. Jest także zgodne z rosyjską skłonnością do szybkiego, przynajmniej pozornie, porzucania oficjalnych, sztywnych reguł na rzecz nieoficjalnych, serdecznych form.
Do osób spoza kręgu rodziny i przyjaciół Rosjanie zwracają się w liczbie mnogiej (wy). Mówienie sobie per ty jest przyjęte tylko wśród młodych lub zaprzyjaźnionych ludzi. Osoby, które są ze sobą po imieniu, używają różnych zdrobnień, których brzmienie odbiega niekiedy daleko od podstawo­wej formy np.: Jura, Gora, Żora, Gregori to samo imię.
Powszechnie używane są tytuły, takie jak doktor czy profesor, a najbardziej chyba prestiżowym jest ogólnie szanowany tytuł akademika. Oznacza on, że dany człowiek jest jednym z 200 członków Akademii Nauk.
Karty wizytowe.

Powszechne i często konieczne jest używanie kart wizytowych, ponieważ w wielu rejonach Rosji książki telefoniczne nie są dostępne. Zalecane jest przetłumaczenie karty wizytowej na język rosyjski (na tekst pisany cyrylicą) na odwrotnej stronie karty. Nie należy się dziwić, jeśli partnerowi "właśnie skończyły się wizytówki", ponieważ zdarza się to nagminnie.
Ubranie.

Trudno dać jednoznaczną odpowiedź na pytanie o obowiązujący w Rosji styl ubierania. Jak wiele innych sfer życia, i ta ulega gwałtownym przeobrażeniom. W przeszłości modę traktowano raczej jako burżuazyjną fanaberię, a młodych ludzi podążających za jej wskazaniami oskarżano o tendencje wywrotowe. To ideologiczne podejście do kwestii stroju należy już oczywiście do przeszłości, ale wielu przedsiębiorców i przedstawicieli administracji nadal ubiera się konserwatywnie i będzie ceniło podobny styl u partnera zagranicznego.
Spora część młodych biznesmenów traktuje ubranie jako manifestację długo zabronionej swobody oraz świadectwo sukcesu, i statusu społecznego, stąd w pogoni za modą wyprzedza swoich zagranicznych kolegów.
Trzeba wziąć również pod uwagę ogromne różnice w dochodach ludności. O ile w głębi kraju, a nawet w stolicy, spotkamy wiele osób w ponadczasowych strojach lub wręcz biednie ubranych, bogaci Rosjanie i Rosjanki noszą to, co nosi się w Paryżu czy Mediolanie.
Sauna.

Odgrywa ona szczególną rolę w życiu gospodarczym Rosji. W czasach Związku Radzieckiego tam właśnie zawierano umowy i zatwierdzano najpoważniejsze decyzje. Jest to miejsce wyłącznie dla mężczyzn. Mężczyźni ufają sobie bardziej, kiedy są nadzy. Było to kolejną przyczyną dyskryminacji kobiet. Podczas wielogodzinnego pobytu w saunie Rosjanie spędzają najwyżej pół godziny w gorącej parze, a resztę przy stole, jedząc, pijąc i dyskutując.
Zaproszenie do sauny jest gestem sugerującym chęć zbliżenia i przyjaźni, nie zaleca się odmowy zaproszenia do sauny.
Restauracja.

Restauracje nadal odgrywają zasadniczą rolę w nawiązywaniu stosunków służbowych.
Można się spodziewać, że ilość przygotowanego jedzenia i napojów znacznie przekroczy możliwości biesiadników. Nakłanianie gości do jedzenia, nawet wtedy, gdy już się nasycili, jest częścią rosyjskiej gościnności.
Rosjanie są dumni z tego, że po wypiciu dużej ilości alkoholu zachowują względną trzeźwość umysłu. Wielu nie ma nic przeciwko kontynuowaniu w tym stanie rozmów na tematy zawodowe. Mocne trunki mogą pojawić się na stole już w godzinach przedpołudniowych. Podczas posiłków i przyjęć często upijają się raczej przybysze z Zachodu, nie dlatego, że nie są tak przyzwyczajeni do wódki, jak Rosjanie, lecz dlatego, że piją jej więcej. Rosjanie, kiedy chcą się upić, robią to raczej prywatnie, w gronie przyjaciół, niż w czasie oficjalnych spotkań. Rosjanie są na szczęście bardzo tolerancyjni wobec ludzkich słabości i nawet człowiek, który nadużył alkoholu, nie jest narażony następnego ranka na nieprzyjemne komentarze.
W trakcie wieczoru, wraz z rozkręcaniem się atmosfery, możemy spodziewać się, że od innych stolików padnie propozycja przyłączenia się do zabawy, napicia się, znajdujące się zaś w naszym gronie panie będą zapraszane do tańca. Trzeba niestety traktować to jako element rosyjskiej gościnności.
Osoba, która zaprasza do restauracji płaci rachunek. Jako gest uprzejmości, oczekuje się, że gość zrobi znak zabrania (zapłacenia) rachunku. Jednak gdy kobieta jest osobą zapraszającą, rachunek prawie zawsze płacą mężczyźni.
Niełatwo dać odpowiedź, w jaki sposób wymigać się od picia w przypadku bliższej przyjaźni z partnerem. Człowiek usiłujący zachować trzeźwość traktowany bywa podejrzliwie, gdyż uważa się, że "nie chce on odkryć swojej duszy", a więc jest sztywny, nieszczery i ma prawdopodobnie coś do ukrycia. Decyzja o umiarkowanym piciu jest równie trudna do wykonania, ponieważ w wielu środowiskach uważa się, że otwarta butelka musi być wypita do końca, a pusta butelka na stole jest w zdecydowanie złym tonie. Najlepszym wytłumaczeniem jest stan zdrowia lub prowadzenie samochodu.
Palenie papierosów wciąż jest popularne, a palacze nie są tak ograniczani jak w innych krajach. Osoba paląca, koniecznie powinna poczęstować innych. Dotyczy to także przypadkowych znajomych - np. współpasażerów w pociągu.
Tematy rozmów.

W rozmowie dopuszcza się mówienie o uczuciach i życiu prywatnym. Rosjanie często są bardziej zainteresowani życiem prywatnym partnera, niż jego firmą. Informacja finansowa jest natomiast sprawą osobistą. Podczas gdy ludzie z zachodu mogą spędzić mnóstwo czasu sprawdzając i wymieniając informacje finansowe o swoich firmach, zanim jeszcze ustanowią relacje biznesowe, to Rosjanie wolą czekać, aż zostaną ustanowione przyjacielskie stosunki. Wyjaśnieniem takiej niechęci do mówienia o sytuacji finansowej, może być nieprzyjazny system podatkowy i nagminne unikanie płacenia podatków, a także pozostałości minionej epoki.
Inne tematy rozmów, których należy unikać: narzekanie na Rosję, warunki życia w Rosji, Car i monarchia, mniejszości etniczne, Czeczenia, wojna, religia, rozpad ZSRR, porównywanie Rosji z innymi krajami, porównywanie Moskwy z Sankt Petersburgiem.
Prezenty.

Do niedawna nawet zupełnie zwyczajne przedmioty były mile przyjmowane, jeśli odbiegały swoim wyglądem lub stylem od tego, co można było dostać na rosyjskim rynku. Obecnie podaż towarów konsumpcyjnych znacznie się poprawiła, ale z kolei wysokie ceny markowych, zachodnich produktów czynią je niedostępnymi dla przeciętnych obywateli. Nie dotyczy to jednak ludzi biznesu, w tym środowisku upominki muszą być bardzo wyszukane lub ogólnie przyjęte.
Odpowiednimi i ogólnie przyjętymi podarunkami są: markowy alkohol, słodycze, albumy. Kwiaty jako upominek daje się wyłącznie kobietom. Najlepiej wybrać kwiaty koloru różowego, kremowego, pomarańczowego lub niebieskiego, ponieważ nie mają one żadnego specjalnego znaczenia.
Osoby, które zostały zaproszone do domu, powinny kupić kwiaty dla pani domu i alkohol dla gospodarza. Otrzymanie takiego zaproszenia w Rosji jest uważane za zaszczyt oraz propozycję nawiązania bliższych stosunków osobistych.

  Poprzedni rozdział

© 1998 - 2005 Pawel Wojcik. All rights reserved.